Niet alle overheidsopdrachten vallen onder dezelfde regels. Voor nutssectoren (water, energie, vervoer, post) en voor defensie en veiligheid gelden aparte regelgevingskaders met hogere drempels, flexibelere procedures en specifieke uitzonderingen. Wie actief is in deze sectoren moet het verschil kennen — want de procedureregels bepalen zowel de concurrentie als de inschrijvingsstrategie.
Nutssectoren: richtlijn 2014/25/EU
Welke sectoren?
De richtlijn voor nutssectoren (ook wel speciale sectoren genoemd) is van toepassing op aanbesteders die actief zijn in:
- Water: drinkwaterwinning, -transport en -distributie.
- Energie: elektriciteit en gas — productie, transport en distributie.
- Vervoer: openbaar vervoer per spoor, tram, bus, metro, kabel of automatische systemen.
- Post: postdiensten en aanverwante diensten.
In België zijn de NMBS, Infrabel, De Lijn, STIB/MIVB, TEC, Fluvius, Elia, en de watermaatschappijen typische nutssectoraanbesteders.
Hogere drempels
De Europese publicatiedrempels liggen voor nutssectoren aanzienlijk hoger dan voor de klassieke sectoren:
| Type | Klassiek (2024-2025) | Nutssectoren (2024-2025) |
|---|---|---|
| Leveringen & diensten | €143.000 | €443.000 |
| Werken | €5.538.000 | €5.538.000 |
De hogere drempel voor leveringen en diensten geeft nutssectoraanbesteders meer ruimte om opdrachten nationaal te plaatsen zonder Europese publicatie.
Flexibelere procedures
Naast de standaardprocedures (openbaar en niet-openbaar) kunnen nutssectoraanbesteders gebruikmaken van de onderhandelingsprocedure met voorafgaande oproep tot mededinging zonder de strikte toepassingsvoorwaarden die in de klassieke sectoren gelden. Dit maakt onderhandeling tot de standaardoptie in de nutssector.
Andere specifieke kenmerken:
- Kwalificatiesystemen. De aanbesteder kan een permanent kwalificatiesysteem opzetten waarmee ondernemingen zich vooraf laten registreren. Bij een concrete opdracht nodigt de aanbesteder dan gekwalificeerde ondernemers uit.
- Langere raamovereenkomsten. Waar de klassieke sectoren een maximumduur van 4 jaar hanteren, mogen raamovereenkomsten in nutssectoren tot 8 jaar duren (mits gemotiveerd).
- Vrijstelling bij voldoende concurrentie. Als een activiteit in een nutssector rechtstreeks aan concurrentie blootstaat op een markt waartoe de toegang niet beperkt is, kan de Europese Commissie die activiteit vrijstellen van de aanbestedingsregels.
Belgische omzetting
België heeft de nutssectorenrichtlijn omgezet in de wet van 17 juni 2016 betreffende overheidsopdrachten (dezelfde wet als de klassieke sectoren, maar met aparte bepalingen in Boek II) en het KB van 18 juni 2017 voor de plaatsingsregels.
Defensie en veiligheid: richtlijn 2009/81/EG
Specifiek kader
Voor opdrachten op het vlak van defensie en veiligheid geldt een apart kader: richtlijn 2009/81/EG. Deze richtlijn erkent dat defensieopdrachten bijzondere kenmerken hebben die een afwijkend regime rechtvaardigen:
- De bescherming van essentiële veiligheidsbelangen van de lidstaat.
- De noodzaak van vertrouwelijkheid (gerubriceerde informatie).
- De specifieke eisen inzake bevoorradingszekerheid.
Toepassingsgebied
De richtlijn is van toepassing op:
- Militair materieel: wapens, munitie en oorlogsmateriaal.
- Gevoelig materieel en diensten: materieel en diensten voor veiligheidsdoeleinden met vertrouwelijke informatie.
- Werken en diensten rechtstreeks verbonden met militair of gevoelig materieel.
Niet alle defensie-inkoop valt hieronder. Standaard kantoormeubilair of IT-hardware voor defensie valt doorgaans onder de klassieke richtlijn.
Bijzondere regels
- Beperkte mededinging. De aanbesteder kan eisen stellen inzake bevoorradingszekerheid en de keuze van inschrijvers beperken op basis van veiligheidsoverwegingen.
- Onderhandeling als standaard. De onderhandelingsprocedure met bekendmaking is de standaardprocedure.
- Veiligheid van informatie. Inschrijvers moeten aantonen dat zij gerubriceerde informatie adequaat kunnen beschermen.
- Offset (compensatievorderingen). Hoewel de EU offset in principe verbiedt, bestaan er in de praktijk regelingen voor industriële participatie bij grote defensiecontracten.
Artikel 346 VWEU
Boven op de defensierichtlijn behouden lidstaten het recht om op basis van artikel 346 VWEU opdrachten volledig aan de aanbestedingsregels te onttrekken wanneer essentiële veiligheidsbelangen in het geding zijn. Dit artikel wordt restrictief geïnterpreteerd: het is geen blanco cheque, maar een uitzondering die objectief gerechtvaardigd moet worden.
Strategie voor inschrijvers
Defensieopdrachten vereisen specifieke compliance. Zorg dat je veiligheidsmachtiging (security clearance) op orde is als je wilt inschrijven op defensieopdrachten met gerubriceerde informatie.
De onderhandelingsruimte is groter. In zowel de nutssector als defensie is onderhandeling de norm. Bereid je offerte voor met de verwachting dat er een onderhandelingsronde volgt — en bewaar strategische ruimte.