Vanderstraeten vult het borderel van het buitenschrijnwerk verkeerd in en verliest de bouw van 206 sociale woningen in Anderlecht: geen ‘materiële fout’, maar een nieuwe inschrijving
De Brusselse Gewestelijke Huisvestingsmaatschappij weerde de offerte van de nv Vanderstraeten voor de bouw van 206 sociale woningen omdat die in het borderel van het buitenschrijnwerk enkel de raamkozijnen en niet het glas had geprijsd; toen Vanderstraeten die leemte achteraf als ‘zuiver materiële fout’ wilde rechtzetten — goed voor 1.505.985,95 euro extra — oordeelde de Raad van State bij uiterst dringende noodzakelijkheid dat het niet om een verbeterbare verschrijving ging maar om een verboden nieuwe inschrijving, en verwierp hij de schorsingsvordering.
Wat gebeurde er?
De Brusselse Gewestelijke Huisvestingsmaatschappij schreef een overheidsopdracht voor werken uit voor de bouw van 206 sociale wooneenheden, verdeeld over twee gebouwen aan de Henri Simonetlaan en de Narcissenlaan in Anderlecht (het project ‘Erasmus’). Zij koos voor een openbare procedure met de prijs als enig gunningscriterium en maakte de opdracht nationaal en Europees bekend. Bij de opening op 14 september 2022 lagen er vier offertes op tafel, waaronder die van de nv Vanderstraeten en die van de tijdelijke maatschap Artes TWT – Louis De Waele Construction. Het bestek vroeg de inschrijvers om de prijs voor het buitenschrijnwerk (post 41-10-11) op te geven in een afzonderlijk Excel-‘borderel’. In het eerste tabblad daarvan moest per type raam een eenheidsprijs per vierkante meter worden ingevuld voor het volledige buitenschrijnwerk — kozijn én glas of vulpaneel samen — waarna het bestand de subtotalen en het totaal automatisch berekende; het tweede tabblad bevatte enkel afmetingen en liet geen ruimte voor prijzen. Vanderstraeten vulde echter alleen dat tweede tabblad in, met twee zelf toegevoegde kolommen ‘eenheidsprijs per element’ en ‘totaalprijs’, en gaf zo naar eigen zeggen enkel de prijs van de kozijnen op, niet die van het glas. Toen de aanbesteder op 15 september de borderellen in xls-formaat opvroeg, bezorgde Vanderstraeten op 19 september dezelfde, onvolledig ingevulde versie. Na een verzoek om verduidelijking van 17 oktober kwam de onderneming op 28 oktober 2022 terug met een nieuw borderel én een nota waarin zij zich op een ‘zuiver materiële fout’ beriep: bij het overbrengen van de cijfers zou per vergissing slechts één tabblad zijn overgenomen, zodat de prijs van het glas en de vulpanelen ontbrak. Met die correctie sprong post 41-10-11 van 4.021.454,77 naar 5.516.387,16 euro en post 41-20-15 van 47.871,32 naar 58.924,88 euro — samen een bijtelling van 1.505.985,95 euro. Vanderstraeten verwees naar artikel 34 van het KB Plaatsing van 8 april 2017, dat de aanbesteder verplicht rekenfouten en zuiver materiële fouten te verbeteren. In het gunningsverslag van 15 december 2022 wees de Huisvestingsmaatschappij dat af. Volgens haar had Vanderstraeten de borderellen gewijzigd en één pagina niet ingevuld, waardoor haar eenheidsprijzen niet vergelijkbaar waren met die van de andere inschrijvers, die in het eerste tabblad wél één prijs voor kozijn én vulling samen hadden opgegeven. Het ging niet om een materiële fout: het totaalbedrag van de borderellen stemde precies overeen met dat van de samenvattende opmeting, zodat er geen prijs ‘ontbrak’, en een offerte mag na indiening niet meer worden gewijzigd. De offerte was daarom wezenlijk onregelmatig en werd op grond van artikel 76, § 3, van het KB Plaatsing nietig verklaard. Dezelfde dag gunde de aanbesteder de opdracht aan de laagste regelmatige inschrijver, de maatschap Artes/Louis De Waele. Vanderstraeten vorderde bij uiterst dringende noodzakelijkheid de schorsing van die beslissing. De Raad van State volgde de inschrijver niet. Een ‘zuiver materiële fout’ in de zin van artikel 34 is een verschrijving of vergissing bij de materiële verrichtingen van het opstellen van een offerte — het invullen en overbrengen van cijfers — waarover nauwelijks discussie bestaat, en dat begrip moet strikt worden uitgelegd omdat een verbetering afwijkt van het beginsel dat offertes na de indiening onveranderlijk zijn. Hier lag de zaak anders: Vanderstraeten had de wijze van prijsopgave niet begrepen. De prijzen hoorden per vierkante meter in het eerste tabblad — kozijn en vulling samen — en niet, zoals de onderneming meende, in het tweede tabblad om nadien te worden opgeteld; in dat tweede tabblad moest niets worden ingevuld. Het borderel dat zij op 28 oktober indiende, met het eerste tabblad voor het eerst ingevuld en enkel met de glasprijs, kwam volgens de Raad neer op een nieuwe inschrijving. Dat er geen prijs ontbrak, bleek bovendien uit de gelijkheid tussen het totaal van het borderel en dat van de samenvattende opmeting. Het laattijdig ter zitting neergelegde stuk van de onderaannemer werd geweerd. Het enige middel was niet ernstig, zodat de Raad de schorsingsvordering verwierp en Vanderstraeten verwees in de kosten: een rolrecht van 200 euro, een bijdrage van 24 euro en een rechtsplegingsvergoeding van 770 euro aan de Huisvestingsmaatschappij. De tussengekomen ondernemingen droegen samen een rolrecht van 300 euro, elk voor de helft.
Waarom doet dit ertoe?
Dit arrest trekt een scherpe lijn tussen twee dingen die inschrijvers gemakkelijk verwarren: de verbeterbare materiële fout en de verboden wijziging van de offerte. Artikel 34 van het KB Plaatsing lijkt genereus — de aanbesteder ‘verbetert’ rekenfouten en zuiver materiële fouten — maar de Raad van State leest die bepaling eng, precies omdat elke correctie botst met het beginsel dat een offerte na de opening onveranderlijk is. Een verschrijving die iedereen meteen als vergissing herkent, mag worden rechtgezet; een prijs die door een verkeerd begrepen bestek helemaal niet werd opgegeven en pas weken later, na vragen van de aanbesteder, wordt aangevuld, is dat niet. Het onderscheid is hier allesbehalve academisch: het ging om anderhalf miljoen euro dat de inschrijver alsnog aan zijn prijs wilde toevoegen. De boodschap is dat de invulinstructies van een prijzenborderel geen formaliteit zijn maar de kern van een eerlijke, vergelijkbare mededinging — wie ze naast zich neerlegt, riskeert niet een correctievraag maar de nietigverklaring van zijn offerte. Voor aanbesteders bevestigt het arrest dat zij een offerte die de vergelijking met de andere offertes onmogelijk maakt, mogen en moeten weren, en dat de gelijkheid tussen het borderel en de samenvattende opmeting een bruikbaar, objectief argument is om aan te tonen dat er geen prijs ‘ontbreekt’ en er dus niets te verbeteren valt.
De les
Lees de invulinstructies van elk prijzenborderel letterlijk en geef uw prijzen op de gevraagde plaats en in de gevraagde eenheid — hier: één eenheidsprijs per vierkante meter voor kozijn én glas samen, in het eerste tabblad, en niet uitgesplitst in een tabblad dat daar niet voor bedoeld was. Merkt u na de opening dat u een post niet of verkeerd hebt geprijsd, reken dan niet op artikel 34: dat redt alleen een echte verschrijving, geen prijs die u nooit hebt opgegeven en pas na vragen van de aanbesteder aanvult, want dat geldt als een nieuwe inschrijving. Bent u aanbesteder, dan mag u een offerte die de borderellen wijzigt of onvolledig laat, weren als wezenlijk onregelmatig zodra dat de beoordeling of de vergelijking met de andere offertes verhindert; motiveer dat concreet en gebruik desgevallend de vaststelling dat het totaal van het borderel gelijk is aan dat van de samenvattende opmeting om aan te tonen dat er geen prijs ontbreekt.
Te onthouden
- Artikel 34 van het KB Plaatsing 2017 dwingt de aanbesteder enkel echte verschrijvingen en rekenfouten te verbeteren; het begrip ‘zuiver materiële fout’ wordt strikt uitgelegd omdat een verbetering afwijkt van de onveranderlijkheid van de offertes.
- Een prijs die door een verkeerd begrepen bestek nooit werd opgegeven, is geen verbeterbare materiële fout maar een leemte die de offerte onregelmatig maakt.
- Een borderel dat pas na vragen van de aanbesteder voor het eerst volledig wordt ingevuld, geldt als een nieuwe — ontoelaatbare — inschrijving.
- De gelijkheid tussen het totaal van het borderel en dat van de samenvattende opmeting toonde aan dat er geen prijs ontbrak en dus niets te verbeteren viel.
- Gevolg: de offerte was wezenlijk onregelmatig (art. 76, § 3), de opdracht ging naar de maatschap Artes/Louis De Waele, en Vanderstraeten droeg 200 euro rolrecht, 24 euro bijdrage en 770 euro rechtsplegingsvergoeding.
Waarop letten
- Het verschil tussen een verbeterbare verschrijving en een verboden wijziging van de offerte — enkel de eerste valt onder artikel 34.
- De invulinstructies van prijzenborderellen: plaats, eenheid (per m² versus per stuk) en de vraag welke elementen één post samen moet omvatten.
- Het risico dat een ‘correctie’ die de offerteprijs verhoogt, als een nieuwe inschrijving wordt gezien.
- Voor de aanbesteder: de plicht om de onregelmatigheid concreet te motiveren in het licht van de vergelijkbaarheid met de andere offertes.
- Dat een pas ter zitting neergelegd stuk (hier de offerte van de onderaannemer) als laattijdig kan worden geweerd.
Stel jezelf de vraag
Hebt u elk prijzenborderel ingevuld op exact de plaats, in de eenheid en op de wijze die het bestek voorschrijft, en gecontroleerd of de automatisch berekende totalen overeenstemmen met uw bedoelde prijs? Beseft u dat een post die u helemaal niet hebt geprijsd geen ‘zuiver materiële fout’ is die achteraf kan worden bijgeteld, maar een leemte die uw offerte onregelmatig maakt? Weet u dat een prijzenlijst die u pas na een vraag van de aanbesteder voor het eerst volledig invult, als een nieuwe — en dus ontoelaatbare — inschrijving kan worden gezien? En als aanbesteder: kunt u concreet motiveren waarom een gewijzigd of onvolledig borderel de vergelijking met de andere offertes onmogelijk maakt, en hebt u nagegaan of het totaal van het borderel overeenstemt met dat van de samenvattende opmeting?
Over deze databank
De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege in België. Bij geschillen over overheidsopdrachten — van de gunning van een contract tot de uitsluiting van een inschrijver — is het de Raad van State die in laatste instantie oordeelt. De arresten in deze databank zijn door TenderWolf samengevat in begrijpelijke taal, met concrete lessen voor inschrijvers en aanbestedende overheden. Bekijk alle arresten →