Twaalf verborgen subcriteria onder ‘methodologie’: Raad van State vernietigt gunning van revisorenopdrachten in Boussu en Mons aan Ernst & Young
Het Waals Gewest beoordeelde het criterium ‘methodologie’ (40 punten) voor de revisorale opvolging van het Plan Tonus in Boussu en Mons aan de hand van twaalf gewogen subcriteria die pas in het rapport van analyse opdoken — van ‘specifieke kennis van de gemeente’ tot ‘deelname aan de begrotingswerkzaamheden (CRAC en DGPL)’ — en de Raad van State vernietigde daarom de gunning van beide percelen aan Ernst & Young, met verwijzing naar de Lianakis-rechtspraak van het Hof van Justitie.
Wat gebeurde er?
In het najaar van 2007 schreef het Waals Gewest een offerteaanvraag uit voor de revisorale opdracht van opvolging van het Plan Tonus Axe II, waarbij revisoren voor afzonderlijke gemeenten nagaan of hun beheersplan nog pertinent is en correct wordt uitgevoerd. De opdracht, geraamd op 1 miljoen euro, was verdeeld in 52 percelen en werd onder meer op 3 oktober 2007 in het Publicatieblad van de Europese Unie aangekondigd. Artikel 115 van het bestek noemde vier gunningscriteria: de voorgestelde methodologie (40 punten), de prijs (30), de kwaliteit en precisie van het voorgestelde rapportsjabloon (20) en de voorgestelde bijkomende opdrachten, ‘bijvoorbeeld een grondige analyse van een dienst of van geconsolideerde entiteiten’ (10). Bij de opening op 19 november 2007 had de SPRL Joiris-Rousseaux & Co ingeschreven voor zeven percelen. Op 4 december 2007 gunde de minister van Binnenlandse Aangelegenheden en Ambtenarenzaken perceel 7 (Boussu) en perceel 35 (Mons) aan de SCRL Ernst & Young Réviseurs d’entreprises. In Boussu was Joiris-Rousseaux met 9.000 euro excl. btw de goedkoopste, maar Ernst & Young kreeg de opdracht voor 9.120 euro excl. btw omdat haar methodologie ‘interessanter’ was: ze bevatte ‘voorstellen voor bijkomende analyses, zowel voor de gemeente als voor de geconsolideerde entiteiten’. Over Joiris-Rousseaux stond in de beslissing dat haar methodologie, net als die van Ernst & Young, steunde op de methodologienota van het begeleidingscomité van 2002, ‘zoals in het verleden’ met bezoeken ter plaatse. In Mons, waar ook Deloitte had ingeschreven, was Ernst & Young zowel op methodologie als op prijs (21.850 euro excl. btw) de beste. De beslissingen werden Joiris-Rousseaux pas op 16 januari 2008 betekend, in de loop van een kortgeding voor de rechtbank van eerste aanleg te Namen dat op 21 maart 2008 werd afgewezen. Op 11 maart 2008 vorderde Joiris-Rousseaux bij de Raad van State de vernietiging; Ernst & Young kwam tussen. Ernst & Young betwistte eerst de ontvankelijkheid: de beslissing om in rechte te treden was genomen door een ‘comité de gérance’ van twee personen, van wie één, Bernard Rousseaux, zijn benoeming tot zaakvoerder nog niet had laten publiceren. De Raad vond het ‘overdreven formalistisch’ die beslissing ongeldig te verklaren, omdat ze mee was ondertekend door Jean-Marie Joiris, wiens hoedanigheid van zaakvoerder vaststond. Ten gronde voerde Joiris-Rousseaux aan dat het Gewest het criterium methodologie in het rapport van analyse had opgesplitst in twaalf subcriteria, elementen uit het vierde criterium (bijkomende opdrachten) onder het eerste had beoordeeld, en haar slechts 4 op 12 punten had gegeven in de rooster voor de methodologie, zonder punten voor haar kennis van Mons, waar ze sinds het begin van het Plan Tonus actief was. Met een redelijke 10 op 12 zou ze volgens haar eigen berekening in Boussu 99 punten hebben gehaald in plaats van 79 (tegen 89,6 voor Ernst & Young) en in Mons 93,2 in plaats van 69,2 (tegen 88). Het Gewest antwoordde dat het niet om subcriteria ging maar om ‘parameters’, objectieve elementen uit de offertes zelf, en dat het logisch was die pas na ontvangst van de offertes te bepalen, omdat de marktspelers op dat vlak meer ervaring hebben dan de opstellers van het bestek; bovendien had Joiris-Rousseaux met dezelfde methode vier van haar zeven percelen gewonnen. De Raad las het rapport van analyse anders. Punt 2.3 daarvan verdeelde het eerste criterium in drie rubrieken (gemeente, geconsolideerde entiteiten en methodologie), elk met vier onderdelen, zoals ‘specifieke kennis van de gemeente’, ‘gesprekken met lokale beleidsmakers’ en ‘deelname aan de begrotingswerkzaamheden (CRAC en DGPL)’. Dat zijn twaalf subcriteria, die volgens de tabel in bijlage IV van het rapport bepaalden of een offerte punten kreeg, en één ervan zorgde alleen al voor een verschil van tien punten tussen de offertes van Joiris-Rousseaux en Ernst & Young. Uit artikel 16 van de wet van 24 december 1993 en artikel 115 van het KB van 8 januari 1996, gelezen in het licht van de richtlijnen 2004/17 en 2004/18 en de arresten ATI EAC en Lianakis van het Hof van Justitie, volgt dat alle elementen die de aanbesteder in aanmerking neemt en hun relatief belang bekend moeten zijn wanneer de inschrijvers hun offerte voorbereiden. Niets in het bestek wees erop dat ‘methodologie’ zou worden beoordeeld op specifieke kennis van de gemeente of deelname aan de begrotingswerkzaamheden, en zulke subcriteria en hun weging hadden de voorbereiding van de offertes kunnen beïnvloeden. Het middel was gegrond; het tweede middel werd niet meer onderzocht. De Raad vernietigde de gunning van de percelen 7 (Boussu) en 35 (Mons). Het Waals Gewest draagt 175 euro kosten, Ernst & Young 125 euro.
Waarom doet dit ertoe?
Dit arrest past de Lianakis-rechtspraak van 2008 toe op een alledaagse praktijk: een aanbesteder die een ruim kwalitatief criterium als ‘methodologie’ aankondigt en pas bij de analyse van de offertes bepaalt waar hij precies op let. Het Waals Gewest verdedigde dat uitdrukkelijk — de inschrijvers weten meer dan wij, dus laten we uit hun offertes afleiden welke elementen tellen — en de Raad van State verwierp die redenering zonder omwegen. Het etiket doet er niet toe: wie elementen ‘parameters’ noemt maar er punten aan koppelt in een beoordelingstabel, hanteert subcriteria met een weging. Doorslaggevend is of die elementen, als ze vooraf bekend waren geweest, de voorbereiding van de offertes hadden kunnen beïnvloeden. Bij ‘specifieke kennis van de gemeente’ of ‘deelname aan begrotingswerkzaamheden’ is dat evident: een revisor die weet dat die elementen punten opleveren, zet ze in de verf. Het arrest toont ook hoe zwaar zo’n verborgen subcriterium kan doorwegen: één onderdeel maakte tien punten verschil, genoeg om in Boussu een duurdere offerte te laten winnen. Daarnaast bevat het arrest een nuttige procedurele noot: de Raad weigert een beroep van een vennootschap onontvankelijk te verklaren op grond van een formeel gebrek in de beslissing om in rechte te treden, als vaststaat dat een bevoegde zaakvoerder die mee heeft ondertekend.
De les
Voor aanbesteders: beslis vóór de publicatie welke elementen u onder elk kwalitatief criterium zult beoordelen en hoeveel ze wegen, en zet dat in het bestek. Een rapport van analyse dat een criterium achteraf opdeelt in punten per onderdeel, is geen ‘verfijning’ maar een wijziging van de spelregels, hoe u het ook noemt. Wilt u ruimte laten voor de creativiteit van de inschrijvers, omschrijf dan in het bestek welke aspecten u waardeert en hoe zwaar ze wegen, en houd u in de beoordeling bij wat daar staat. Let ook op de grenzen tussen criteria: elementen die u onder ‘bijkomende opdrachten’ hebt aangekondigd, horen niet ongemerkt in de beoordeling van de methodologie thuis. Voor inschrijvers: vraag het rapport van analyse en de beoordelingstabellen op. Ziet u daarin onderdelen die niet in het bestek of de aankondiging stonden en die punten opleveren, dan hebt u een sterk middel, ook als de aanbesteder ze ‘parameters’ noemt. Maak zoals Joiris-Rousseaux concreet wat het verschil in punten had kunnen zijn; dat maakt het belang en de ernst van de schending tastbaar.
Te onthouden
- Het bestek noemde vier gunningscriteria: methodologie (40), prijs (30), kwaliteit en precisie van het rapportsjabloon (20) en bijkomende opdrachten (10), zonder subcriteria.
- Het rapport van analyse deelde ‘methodologie’ op in drie rubrieken (gemeente, geconsolideerde entiteiten, methodologie) met elk vier onderdelen: twaalf subcriteria die mee de punten bepaalden.
- Eén van die subcriteria veroorzaakte alleen al een verschil van tien punten tussen Joiris-Rousseaux en Ernst & Young.
- In Boussu (perceel 7) was Joiris-Rousseaux met 9.000 euro excl. btw de goedkoopste; Ernst & Young won voor 9.120 euro excl. btw op basis van de methodologie.
- Of de aanbesteder de elementen ‘parameters’ noemt, doet niet ter zake: wie er punten aan koppelt, hanteert gewogen subcriteria.
- Volgens ATI EAC (C-331/04) en Lianakis (C-532/06) moeten alle beoordelingselementen en hun relatief belang bekend zijn bij de voorbereiding van de offertes; subcriteria en wegingscoëfficiënten mogen niet achteraf worden vastgesteld.
- Het argument dat de inschrijvers meer ervaring hebben dan de opstellers van het bestek en dat de elementen dus pas na de opening kunnen worden bepaald, werd verworpen.
- Een beslissing om in rechte te treden die mee is ondertekend door een zaakvoerder met gepubliceerde benoeming, is geldig; anders oordelen zou ‘overdreven formalistisch’ zijn.
- Kosten: 300 euro, waarvan 175 euro ten laste van het Waals Gewest en 125 euro ten laste van Ernst & Young.
Waarop letten
- Het arrest dateert van 2010 en past de wet van 24 december 1993 en het KB van 8 januari 1996 toe; de beginselen gelden onverkort onder de wet van 17 juni 2016.
- De scores van 99 en 93,2 punten zijn een berekening van de verzoeker zelf, uitgaande van 10 op 12 voor de methodologie; de Raad heeft geen eigen scores vastgesteld.
- Het tweede middel werd niet onderzocht, omdat het geen ruimere vernietiging kon opleveren.
- De beslissingen vermelden een aankondiging in het Bulletin der Aanbestedingen en het Publicatieblad van 28 september 2007; het arrest vermeldt als publicatiedatum in het Publicatieblad 3 oktober 2007.
- Het kortgeding dat Joiris-Rousseaux voor de rechtbank van eerste aanleg te Namen inleidde, werd op 21 maart 2008 afgewezen; de vernietiging kwam bijna drie jaar na de gunning.
Stel jezelf de vraag
Als aanbesteder: staat elk element dat u bij de beoordeling van een kwalitatief criterium punten laat opleveren, met zijn weging in het bestek of de aankondiging? Als u een criterium als ‘methodologie’ of ‘aanpak’ hanteert: weet u vóór de opening van de offertes waarop u precies zult letten? Houdt u de grenzen tussen criteria aan, zodat elementen die onder een ander criterium zijn aangekondigd niet dubbel of op de verkeerde plaats worden beoordeeld? Als inschrijver: hebt u het rapport van analyse en de bijlagen met de puntentoekenning opgevraagd en vergeleken met de criteria in het bestek? Kunt u aantonen welk verschil een niet-aangekondigd subcriterium in uw score heeft gemaakt? Is de beslissing van uw vennootschap om in rechte te treden genomen of ondertekend door een zaakvoerder wiens benoeming gepubliceerd is?
Over deze databank
De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege in België. Bij geschillen over overheidsopdrachten — van de gunning van een contract tot de uitsluiting van een inschrijver — is het de Raad van State die in laatste instantie oordeelt. De arresten in deze databank zijn door TenderWolf samengevat in begrijpelijke taal, met concrete lessen voor inschrijvers en aanbestedende overheden. Bekijk alle arresten →