Verwerping Nederlandstalig college

Dexia is geen overheid: geen Raad van State voor een aanbesteding die de bank als bouwheer van de parking in Middelkerke uitschreef

Arrest nr. 208189 · 19 oktober 2010 · XIIe kamer

De NV Daniel Seru en Zonen vroeg de schorsing van de gunning van de heraanleg van het Marktplein in Middelkerke aan de BVBA Tuinen Descamps, maar die opdracht was gegund door de NV Dexia Bank België, die als private bouwheer de ondergrondse parking voor de gemeente bouwde via onroerende leasing; de Raad van State oordeelde dat een privaatrechtelijke vennootschap die geen derden bindende beslissingen kan nemen geen administratieve overheid is, ook al moest ze de wetgeving op de overheidsopdrachten volgen, en verwierp de vordering wegens gebrek aan rechtsmacht.

Wat gebeurde er?

In september 2007 schreef de gemeente Middelkerke een overheidsopdracht voor diensten uit voor de financiering met projectbeheer van de bouw van een ondergrondse parkeergarage in de Oostendelaan, inclusief de ‘volledige heraanleg van de bovenbouw’. De opdracht ging naar de NV Dexia Bank België. Op 1 april 2010 sloten de gemeente en Dexia een overeenkomst tot vestiging van een recht van opstal, die de gemeenteraad op 6 mei 2010 goedkeurde. Zowel het bestek van de dienstenopdracht als de opstalovereenkomst bepaalden uitdrukkelijk dat de uitvoerders van de werken moesten worden aangesteld volgens de wetgeving op de overheidsopdrachten. Dexia schreef daarop zelf een opdracht voor werken uit, opgesplitst in percelen die afzonderlijk werden aanbesteed. De zaak ging over het perceel voor de bovenbouw en de pleinaanleg: het ‘Herinrichten van de Oostendelaan N318 met inbegrip van het Marktplein en de Molenstraat – Deeldossier Marktplein en Populierenlaan’, via een openbare aanbesteding. Het werk omvatte onder meer het opbreken van verhardingen en rioleringen, grondwerken, verhardingen in KWS, betonstraatstenen, natuursteen en gebakken straatstenen, rioleringen, straatmeubilair en speeltoestellen, een nieuw lokaal voor chloor- en zoutzuuropslag bij het zwembad en groenaanleg. Het bestek noemde de gemeente ‘initiatiefnemer’ en gebruiker, Dexia ‘bouwheer’ en TMVW-AquaRio ‘medefinancier’; de rioleringswerken kwamen ten laste van TMVW-AquaRio, de bovenbouw ten laste van Dexia. Het bestek legde ook uit dat het project door Dexia voor de gemeente werd opgericht op grond van een overeenkomst van onroerende leasing, waarbij de gemeente na de oplevering in de rechten en plichten van Dexia als bouwheer zou treden; door in te schrijven aanvaardde de aannemer die subrogatie. De opdracht werd op 10 mei 2010 in het Bulletin der Aanbestedingen en op 11 mei 2010 in het Publicatieblad van de Europese Unie bekendgemaakt. Bij de opening op 29 juni 2010 lagen er vier offertes, onder meer van de NV Daniel Seru en Zonen. Op 7 september 2010 keurde Dexia het gunningsverslag goed en gunde ze de opdracht aan de BVBA Tuinen Descamps. Seru vernam per fax van dezelfde dag en per aangetekende brief van 9 september dat haar offerte niet als laagste regelmatige offerte werd weerhouden, met de gemotiveerde beslissing en het gunningsverslag als bijlage en de melding van een wachttermijn van 15 kalenderdagen. Op 23 september 2010 vorderde Seru bij de Raad van State de schorsing bij uiterst dringende noodzakelijkheid van de niet-weerhouding en van de gunning, beslissingen ‘uitgaande van tweede verweerster (en wellicht bevestigd/te bevestigen door eerste verweerster)’. Tuinen Descamps kwam tussen. De gemeente en Dexia wierpen allebei op dat de Raad geen rechtsmacht had omdat de beslissingen van Dexia uitgingen, geen administratieve overheid in de zin van artikel 14, § 1, van de gecoördineerde wetten. De Raad steunde op twee arresten van het Hof van Cassatie (14 februari 1997 en 10 juni 2005): een naamloze vennootschap die een taak van algemeen belang krijgt, blijft privaatrechtelijk als ze geen beslissingen kan nemen die derden binden, ook als een overheid haar heeft opgericht en ze onder verregaande overheidscontrole staat. Daaruit volgt een vermoeden dat de Raad geen rechtsmacht heeft over een private rechtspersoon, tenzij het tegenbewijs wordt geleverd dat die rechtspersoon wel over zulke beslissingsmacht beschikt en dat de bestreden beslissing daarop steunt. Dat Dexia een NV was, stond niet ter discussie, en Seru leverde dat tegenbewijs niet en probeerde het niet eens. Integendeel: in een dagvaarding van 21 september 2010 voor de voorzitter van de rechtbank van eerste aanleg te Brugge, zetelend in kort geding, had Seru zelf geschreven dat Dexia geen administratieve overheid was en dat de gewone rechter in kort geding als enige bevoegd was; ter zitting liet ze dat standpunt opnieuw noteren, op voorwaarde dat Dexia en de gemeente het in Brugge ook zouden bijtreden. Mede gelet op het voorwerp van de opdracht, die kaderde in het grotere geheel van de bouw van het parkeercomplex, vond de Raad de exceptie zeer ernstig: Dexia leek niet als administratieve overheid te hebben gehandeld, zodat haar beslissingen niet vatbaar leken voor nietigverklaring en dus ook niet voor schorsing. De vordering werd verworpen. Seru draagt 175 euro kosten, Tuinen Descamps 125 euro voor haar tussenkomst.

Waarom doet dit ertoe?

Het arrest herinnert eraan dat de toepasselijkheid van de regels inzake overheidsopdrachten en de bevoegdheid van de Raad van State twee verschillende vragen zijn. Dexia moest volgens het bestek van de gemeente en de opstalovereenkomst de wetgeving op de overheidsopdrachten volgen, en deed dat ook: openbare aanbesteding, publicatie in het Bulletin en in het Publicatieblad, gunningsverslag, wachttermijn. Toch kon de afgewezen inschrijver niet bij de Raad van State terecht, omdat die enkel oordeelt over akten van administratieve overheden, en een bank die als private bouwheer optreedt in een constructie van onroerende leasing en recht van opstal is dat niet. Het criterium is niet wie het project bedacht of wie er uiteindelijk eigenaar van wordt, maar of de beslissende instantie eenzijdig derden bindende beslissingen kan nemen. Voor inschrijvers is dat cruciaal bij publiek-private constructies — leasing, opstal, projectfinanciering, concessies — waarin een private partij de werken aanbesteedt: de rechtsbescherming loopt dan via de gewone rechter. Opvallend is ook dat de verzoeker zelf al een kortgedingprocedure in Brugge had ingeleid en daarin het standpunt van de verwerende partijen deelde; het UDN-beroep bij de Raad was hier in wezen een vangnet, en de Raad maakte er kort werk van.

De les

Voor inschrijvers: kijk bij elke aanbesteding wie juridisch de opdracht gunt, niet alleen voor wie de werken bestemd zijn. Staat er een private bouwheer, een leasingmaatschappij of een projectvennootschap op het bestek, dan is de Raad van State in beginsel niet bevoegd en moet u naar de voorzitter van de rechtbank in kort geding. Kiest u voor zekerheid twee procedures, wees dan consistent in uw standpunten: wie bij de gewone rechter betoogt dat de verweerder geen administratieve overheid is, maakt het de Raad van State makkelijk om zich onbevoegd te verklaren. Voor aanbesteders en hun private partners: maak in het bestek duidelijk wie bouwheer is en wie de gunningsbeslissing neemt, en vermeld in de kennisgeving aan de inschrijvers bij welke rechter een schorsing kan worden gevraagd. Een constructie waarin de gemeente de beslissingen eigenlijk zelf neemt of bevestigt, kan het beeld veranderen — de verzoeker suggereerde dat, maar leverde er geen bewijs voor.

Te onthouden

  • De Raad van State is volgens artikel 14, § 1, van de gecoördineerde wetten enkel bevoegd voor akten van administratieve overheden; schorsing is volgens artikel 17 enkel mogelijk voor akten die vatbaar zijn voor nietigverklaring.
  • Een NV die een taak van algemeen belang krijgt, blijft privaatrechtelijk als ze geen derden bindende beslissingen kan nemen, ook als ze door de overheid is opgericht en gecontroleerd (Cass. 14 februari 1997 en 10 juni 2005).
  • Er geldt een vermoeden dat de Raad geen rechtsmacht heeft over een private rechtspersoon; de verzoeker moet het tegenbewijs leveren dat die over bindende beslissingsmacht beschikt en dat de bestreden beslissing daarop steunt.
  • Dat het bestek en de opstalovereenkomst Dexia verplichtten de wetgeving op de overheidsopdrachten te volgen, maakte haar niet tot administratieve overheid.
  • De verzoeker had zelf in een dagvaarding in kort geding voor de rechtbank van eerste aanleg te Brugge gesteld dat Dexia geen administratieve overheid was.
  • Kosten: 175 euro voor de NV Daniel Seru en Zonen; 125 euro voor de tussenkomende BVBA Tuinen Descamps.

Waarop letten

  • In de omschrijving van de bestreden beslissing heet het perceel ‘Perceel 2’, in de feitenuiteenzetting van het arrest ‘perceel 3’ (bovenbouw en pleinaanleg); het gaat om hetzelfde deeldossier Marktplein en Populierenlaan.
  • De verzoeker richtte zijn vordering ook tegen de gemeente Middelkerke, met de vermelding dat de beslissingen ‘wellicht bevestigd/te bevestigen’ waren door de gemeente, maar toonde geen beslissing van de gemeente zelf aan.
  • De Raad liet in het midden wat zou gelden als de private partij wél over bindende beslissingsmacht beschikt; dat tegenbewijs werd hier niet geprobeerd.
  • Het arrest dateert van 2010 en begroot de kosten zonder rechtsplegingsvergoeding.

Stel jezelf de vraag

Als inschrijver: weet u wie in deze opdracht de gunningsbeslissing juridisch neemt — een overheid of een private bouwheer, leasingmaatschappij of projectvennootschap? Hebt u, als de beslissing van een private rechtspersoon uitgaat, het kort geding bij de voorzitter van de rechtbank van eerste aanleg tijdig ingeleid? Zijn de standpunten die u in parallelle procedures inneemt over de aard van de verwerende partij met elkaar verenigbaar? Als aanbesteder of private bouwheer: staat in het bestek en in de kennisgeving duidelijk wie de gunningsbeslissing neemt en welke rechter bevoegd is? Neemt of bevestigt de gemeente in uw constructie zelf de gunningsbeslissing, en bent u zich bewust van de gevolgen daarvan voor de bevoegde rechter?

Over deze databank

De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege in België. Bij geschillen over overheidsopdrachten — van de gunning van een contract tot de uitsluiting van een inschrijver — is het de Raad van State die in laatste instantie oordeelt. De arresten in deze databank zijn door TenderWolf samengevat in begrijpelijke taal, met concrete lessen voor inschrijvers en aanbestedende overheden. Bekijk alle arresten →