Oupeye vergelijkt de regelmatige offerte van SITA met een onregelmatige offerte, verklaart haar prijs ‘onaanvaardbaar’ en roept dan dwingende spoed in voor de huisvuilophaling: de Raad van State vernietigt het afzien van gunning, de onderhandelingsprocedure én de gunning aan O.V.S.
Nadat de laagste offerte in de gezamenlijke aanbesteding van Oupeye en Visé voor de huisvuilophaling onregelmatig bleek, zag Oupeye af van gunning omdat de overige prijzen ‘onaanvaardbaar’ zouden zijn tegenover die onregelmatige offerte, en gunde ze de opdracht via een onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking wegens dwingende spoed aan O.V.S.; de Raad van State oordeelde dat een regelmatige offerte niet aan een onregelmatige mag worden afgemeten en dat mislukte procedures en een vaste startdatum geen onvoorziene gebeurtenissen zijn, en vernietigde alle drie de beslissingen.
Wat gebeurde er?
De gemeenten Oupeye en Visé besloten een gezamenlijke dienstenopdracht te organiseren voor de periodieke ophaling van huishoudelijk afval en het vervoer naar het verwerkingscentrum, via een openbare aanbesteding, dus met gunning aan de laagste regelmatige offerte. De gemeenteraad van Oupeye keurde de opdracht op 1 juni 2006 goed. De lopende overeenkomst, met SITA, liep af op 31 december 2006; de nieuwe opdracht moest op 1 januari 2007 starten. Het aankondigingsbericht verscheen pas op 22 juni 2006 in het Bulletin der Aanbestedingen, en de opening van de offertes werd nog verschoven van 14 augustus naar 4 september 2006. Toen kwamen vier offertes binnen: de tijdelijke handelsvereniging SHANKS-O.V.S. voor 477.018,42 euro, SITA voor 539.735,78 euro, C.T.L. voor 585.040,25 euro en BIFFA voor 693.475,20 euro. Omdat de laagste offerte meer dan 15 % van het gemiddelde afweek, vroeg Oupeye op 5 september 2006 een prijsverantwoording op grond van artikel 110 van het KB van 8 januari 1996; dezelfde dag wees SITA de gemeente zelf op die abnormaal lage prijs. Daarop kwamen twee tegenstrijdige antwoorden. SHANKS schreef op 11 september, zonder overleg met haar partner, dat een eenheidsprijs verkeerd was en moest worden verhoogd, waardoor de vereniging naar de tweede plaats zou zakken. O.V.S. gaf op 15 september een gedetailleerde verantwoording van de prijzen, onder meer met verwijzing naar haar ligging dicht bij de plaats van uitvoering. Op 2 oktober 2006 zag het college van Oupeye af van de aanbesteding, op grond van artikel 18 van de wet van 24 december 1993. De motivering: het rechtzetten van een prijs na de opening is bij een aanbesteding verboden en maakt de offerte onregelmatig, en de prijzen van de drie regelmatige inschrijvers leken ‘zeer hoog’ tegenover de prijs die O.V.S. in haar brief had verantwoord, zodat zij ‘onaanvaardbaar’ waren. Dezelfde dag besliste het college — met instemming van Visé — de opdracht te plaatsen via een onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking wegens dwingende spoed door onvoorziene gebeurtenissen (artikel 17, § 2, 1°, c), van de wet van 24 december 1993), met een offertetermijn van vijftien dagen. Zes ondernemingen die het bestek hadden opgevraagd, werden geraadpleegd. Op 18 oktober 2006 dienden O.V.S. (462.624,75 euro), SITA (518.492,26 euro) en C.T.L. (530.000 euro) een offerte in. Na de intrekking van een eerste gunningsbeslissing van 23 oktober gunde het college de opdracht op 30 oktober 2006 aan de BVBA O.V.S. voor 462.624,75 euro per jaar. SITA had al op 27 oktober 2006 een beroep tot nietigverklaring ingesteld. Haar vordering tot schorsing werd bij arrest nr. 166.714 van 16 januari 2007 verworpen, maar SITA zette de procedure voort. Ruim vier jaar later deed de VIe kamer, voorgezeten door Odile Daurmont, uitspraak. Oupeye betwistte eerst de bevoegdheid van de Raad — SITA zou eigenlijk de gunning aan zichzelf vragen — en het belang van SITA, dat volgens de gemeente onwettig was omdat SITA een gewone schorsingsvordering had ingesteld in plaats van een vordering bij uiterst dringende noodzakelijkheid en zo de continuïteit van de afvalophaling zou hebben bedreigd. De Raad verwierp beide excepties. SITA vroeg alleen een wettigheidstoetsing, en zij had wel degelijk belang: als de offerte van SHANKS-O.V.S. onregelmatig was, was die van SITA de laagste regelmatige offerte en had de gemeente haar de opdracht moeten gunnen als ze niet van gunning had afgezien. Dat SITA geen UDN-procedure had gevolgd, maakte haar belang niet onwettig, temeer omdat de gemeente de opdracht zelf had gegund zonder de uitspraak over de schorsing af te wachten. Ten gronde verwierp de Raad eerst de grief dat Oupeye de brief van O.V.S. van 15 september bij haar beslissing had moeten voegen: het afzien van gunning steunde in werkelijkheid op het grote prijsverschil met SHANKS-O.V.S., en dat verschil kende SITA, die er de gemeente zelf op had gewezen. De tweede grief was wel gegrond. Prijzen kunnen alleen worden vergeleken als de offertes vergelijkbaar zijn, en dat veronderstelt dat ze allebei regelmatig zijn. Oupeye had de offerte van SHANKS-O.V.S. — ondanks de dubbelzinnige motivering van de eerste beslissing — uitdrukkelijk als onregelmatig beschouwd, wegens de onzekerheid over de werkelijk aangeboden prijs. De gemeente mocht de regelmatige offerte van SITA dan niet ‘onaanvaardbaar’ noemen door ze aan die onregelmatige offerte af te meten. Ook de onderhandelingsprocedure hield geen stand, op een grond die de Raad ambtshalve opwierp. Het risico om een procedure te moeten overdoen wegens onregelmatige offertes of onaanvaardbare prijzen is geen onvoorziene gebeurtenis: daar moet een aanbesteder redelijkerwijs op rekenen. De voorbereidingen voor de start van de opdracht — informatie aan de bevolking, ophaalrondes en -dagen, protocollen voor gegevensoverdracht, het invoeren van de bestaande databank — waren evenmin onvoorzienbaar. Oupeye wist sinds het sluiten van het vorige contract dat de nieuwe opdracht op 1 januari 2007 moest starten en had haar planning daarop moeten afstemmen. Bovendien kon de gemeente zich al helemaal niet beroepen op vertraging door een nieuwe procedure, omdat de beslissing om de eerste procedure te beëindigen zelf onwettig was. De Raad week daarmee af van de voorzitter van de rechtbank van eerste aanleg van Luik, die in kort geding wel een onvoorziene gebeurtenis en een reële spoed had aangenomen. De Raad vernietigde het afzien van gunning van 2 oktober 2006, de keuze voor de onderhandelingsprocedure van dezelfde dag en de gunning aan O.V.S. van 30 oktober 2006, en legde de kosten van 350 euro ten laste van de gemeente. Eerste auditeur-afdelingshoofd Derouaux had een gedeeltelijk eensluidend advies gegeven.
Waarom doet dit ertoe?
Het arrest bevat twee lessen die vandaag nog gelden. De eerste gaat over het afzien van gunning. Een aanbesteder mag afzien van een opdracht, maar de motieven moeten wettig zijn, en ‘onaanvaardbare prijzen’ moet hij meten aan een geldige maatstaf: zijn raming, marktprijzen, eventueel de andere regelmatige offertes. Een offerte die hij zelf onregelmatig vindt, is geen maatstaf. Wie dat toch doet, riskeert dat een onregelmatige inschrijver via een nieuwe procedure een tweede kans krijgt ten koste van de laagste regelmatige inschrijver — precies wat SITA hier aanklaagde. De tweede les gaat over dwingende spoed. De uitzondering op de bekendmaking is strikt: de spoed moet voortvloeien uit gebeurtenissen die de aanbesteder niet kon voorzien. Een procedure die mislukt door onregelmatige offertes of te hoge prijzen, en een contract dat op een lang gekende datum afloopt, horen daar niet bij. Een aanbesteder die zijn procedure pas zes maanden voor de vervaldag lanceert, kan de krappe kalender niet als onvoorziene omstandigheid inroepen. Het arrest toont ook dat een verworpen schorsingsvordering niet het einde hoeft te zijn: in de annulatieprocedure vielen de beslissingen alsnog. Wel kwam die vernietiging er pas vier jaar later, toen de opdracht al lang in uitvoering was; het arrest zegt niets over wat er daarna met de overeenkomst gebeurde. Voor een afgewezen inschrijver die de opdracht zelf wil binnenhalen, is snel handelen daarom essentieel.
De les
Als aanbesteder: plan de plaatsing van een terugkerende opdracht ruim voor het aflopen van het lopende contract, met marge voor vertraging, onregelmatige offertes en een eventuele nieuwe procedure. Wilt u afzien van gunning wegens te hoge prijzen, onderbouw dat dan met uw raming of objectieve marktgegevens, niet met een offerte die u zelf onregelmatig acht. En reken een mislukte procedure nooit als ‘onvoorziene gebeurtenis’ om zonder bekendmaking te onderhandelen. Als inschrijver: wijs de aanbesteder tijdig op een vermoedelijk abnormaal lage prijs bij een concurrent, zoals SITA deed, en vecht een afzien van gunning aan als u de laagste regelmatige inschrijver bent. Bedenk dat een gewoon annulatieberoep pas jaren later uitspraak oplevert; wie de opdracht zelf wil, moet de snelle procedure benutten. En als tijdelijke handelsvereniging: spreek af wie namens de vereniging antwoordt op vragen van de aanbesteder, want tegenstrijdige antwoorden kunnen uw offerte onregelmatig maken.
Te onthouden
- Een aanbestedende overheid mag op grond van art. 18 wet van 24 december 1993 afzien van gunning, maar de motieven moeten wettig en draagkrachtig zijn.
- Prijzen kunnen alleen worden vergeleken als de offertes vergelijkbaar, dus beide regelmatig zijn; een regelmatige offerte mag niet ‘onaanvaardbaar’ worden genoemd door ze af te meten aan een onregelmatige.
- Tegenstrijdige antwoorden van de leden van een tijdelijke handelsvereniging op een prijsverificatie maakten de werkelijk aangeboden prijs onzeker en de offerte onregelmatig.
- Het risico op onregelmatige offertes of onaanvaardbare prijzen en de praktische voorbereiding van de start van een opdracht zijn geen onvoorziene gebeurtenissen in de zin van art. 17, § 2, 1°, c), wet van 24 december 1993.
- Een aanbesteder die weet wanneer het lopende contract afloopt, moet een ruime kalender voorzien; hij kan zich niet beroepen op vertraging die voortvloeit uit zijn eigen onwettige beslissing.
- De laagste regelmatige inschrijver heeft belang om het afzien van gunning en de daaropvolgende beslissingen aan te vechten; een gewone in plaats van een UDN-schorsingsvordering maakt dat belang niet onwettig.
- Kosten: 350 euro ten laste van de gemeente Oupeye.
Waarop letten
- De maatstaf waaraan een aanbesteder prijzen als onaanvaardbaar beoordeelt.
- De afstand tussen de bekendmaking en de geplande start van de opdracht.
- Prijsverificatievragen aan een tijdelijke handelsvereniging en wie daarop antwoordt.
- De motivering van een beroep op dwingende spoed: welke gebeurtenis was echt onvoorzienbaar?
- De duur van een annulatieprocedure tegenover de looptijd van de opdracht.
Stel jezelf de vraag
Als aanbesteder: hoeveel marge zit er tussen de lancering van uw procedure en het aflopen van het lopende contract, en is die marge voldoende als de procedure moet worden overgedaan? Waaraan meet u of een prijs ‘onaanvaardbaar’ is: aan uw raming en de markt, of aan een offerte die u zelf onregelmatig vindt? Steunt uw beroep op dwingende spoed op werkelijk onvoorzienbare gebeurtenissen, of op een kalender die u zelf in de hand had? Als inschrijver: bent u na het afzien van gunning de laagste regelmatige inschrijver, en hebt u daarmee een sterk belang om het afzien aan te vechten? Kiest u de procedure die snel genoeg uitspraak oplevert om de opdracht nog te kunnen binnenhalen? Als lid van een tijdelijke handelsvereniging: is vastgelegd wie bindend antwoordt op vragen van de aanbesteder?
Gerelateerde arresten
Over deze databank
De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege in België. Bij geschillen over overheidsopdrachten — van de gunning van een contract tot de uitsluiting van een inschrijver — is het de Raad van State die in laatste instantie oordeelt. De arresten in deze databank zijn door TenderWolf samengevat in begrijpelijke taal, met concrete lessen voor inschrijvers en aanbestedende overheden. Bekijk alle arresten →