158.585 euro forfaitair voor een bouwput waar het bestek eenheidsprijzen per meter vroeg: de variante van Gabecon voor het pompstation in Koksijde was technisch in orde, maar juridisch onregelmatig
De Raad van State vernietigt de gunning van de ruwbouw van het pompstation ’t Schipgat in Koksijde aan Gabecon, omdat haar variante voor de bouwputbeschoeiing één forfaitaire prijs van 158.585 euro hanteerde voor twee posten die het bestek volgens prijslijst en op basis van vaste vermoedelijke hoeveelheden liet prijzen — een vrije variante mocht enkel de techniek wijzigen, niet de wijze van prijsbepaling — en omdat de intercommunale de regelmatigheid van Furnibo’s offerte niet achteraf, voor de Raad, nog in twijfel kon trekken.
Wat gebeurde er?
De Intercommunale Waterleidingsmaatschappij van Veurne-Ambacht schreef een openbare aanbesteding uit voor de ruwbouw en afwerking (lot 1) van een pompstation en reinwaterkelders in ’t Schipgat in Koksijde, aangekondigd in het Bulletin der Aanbestedingen van 11 mei 2007. Om de bouwput open te houden, voorzag het bestek een verankerde secanspalenwand, met de uitdrukkelijke mogelijkheid ‘hiervoor een variante in te dienen met bvb. berlinerwand, damwanden, enz.’. De samenvattende opmeting vroeg voor post 1.16.3 een eenheidsprijs voor 7.500 meter geboorde, gewapende en gebetonneerde secanspalen en voor post 1.16.4 een eenheidsprijs voor het afkappen van 380 palen. Artikel 2.8 van het bestek sloot de verbetering van de vermoedelijke hoeveelheden uit. Bij de opening op 22 juni 2007 lagen er zes offertes. De BVBA Bouwbedrijf Furnibo diende geen variante in. Gabecon voegde wel een ‘nota variante’ toe: een tijdelijke beschoeiing van de volledige bouwput, bijvoorbeeld met een berlinerwand of damwand, voor een totaalprijs van 158.585 euro voor beide posten samen. Daarmee zakte haar offerte met 350.600 euro tot 2.313.352,89 euro exclusief btw. Op 28 juni 2007 faxte Furnibo de intercommunale dat ze geen variante had ingediend omdat ze ervan uitging dat bij de prijsvergelijking zou worden gerekend met de werkelijk uit te voeren hoeveelheid secanspalen, volgens haar 3.745 lopende meter. Met haar eigen eenheidsprijzen kwam ze dan op 2.785.707,45 euro inclusief btw, lager dan Gabecon met variante, en met damplanken zelfs op 2.684.167,73 euro. Het aanbestedingsverslag van architect Piet Steyaert en een studiebureau bleef in alle versies bij hetzelfde besluit: de variante van Gabecon was de laagste regelmatige offerte, Furnibo stond tweede. Op 9 juli 2007 gunde de raad van bestuur de opdracht aan Gabecon voor 2.317.961,25 euro. Furnibo vroeg op 11 september 2007 de vernietiging; de architect kwam tussen. De intercommunale en de architect wierpen eerst op dat Furnibo geen belang had, omdat haar offerte trappen met thermisch verzinkte treden voorzag terwijl het bestek roestvrij staal eiste. De Raad verwierp die exceptie. De intercommunale had geen enkele offerte uitdrukkelijk op regelmatigheid beoordeeld, gaf zelf toe dat de architect en het studiebureau geadviseerd hadden ‘over deze onregelmatigheid heen te stappen’, en had Furnibo als tweede gerangschikt. Een substantieel onregelmatige offerte kan niet worden gerangschikt; voor de Raad alsnog het tegendeel beweren, komt neer op een post-factumbeoordeling. Ten gronde stelde de Raad vast dat de posten 1.16.3 en 1.16.4 werken volgens prijslijst waren, met eenheidsprijzen per vermoedelijke hoeveelheid. Het bestek liet een variante toe voor de techniek van de beschoeiing, maar niet voor de wijze van prijsbepaling. Een eenheidsprijs per meter wand was ook voor een berlinerwand of damwand perfect mogelijk. De forfaitaire prijs van Gabecon maakte haar variante dus substantieel onregelmatig; ze mocht niet in de rangschikking worden opgenomen, en de opdracht ging niet naar de laagste regelmatige offerte, in strijd met artikel 15 van de wet van 24 december 1993. Dat de architect de variante ‘technisch’ conform had bevonden, deed daar niets aan af: het ging om een juridische, geen technische vraag. Om dezelfde reden weigerde de Raad een deskundige aan te stellen. De gunning werd vernietigd. De intercommunale draagt de kosten van het beroep (175 euro), de architect de kosten van zijn tussenkomst (125 euro).
Waarom doet dit ertoe?
Varianten zijn een klassieke bron van geschillen, en dit arrest trekt een heldere grens: een vrije variante opent de deur voor een andere uitvoeringstechniek, niet voor een andere manier van prijzen. Als het bestek eenheidsprijzen per vermoedelijke hoeveelheid vraagt en de verbetering van die hoeveelheden uitsluit, kan een inschrijver die grendel niet omzeilen door zijn variante in één forfait te gieten dat op de werkelijke afmetingen van de bouwput steunt. Volgens Furnibo steunde de variante van Gabecon op de werkelijke grootte van de bouwput (3.745 lopende meter) in plaats van op de 7.500 meter uit de meetstaat; de Raad hoefde dat niet eens na te gaan, want de forfaitaire prijs op zich volstond. Het verschil was 350.600 euro. Een tweede les gaat over de rol van ontwerpers en studiebureaus. Hun oordeel dat een variante ‘technisch conform’ is, beantwoordt niet de vraag of ze ook regelmatig is wat de prijsbepaling betreft; die juridische toets blijft de verantwoordelijkheid van de aanbesteder. Ten derde zet het arrest de deur dicht voor een veelgebruikte verdedigingstactiek: een aanbesteder die een offerte heeft gerangschikt, kan voor de Raad van State niet plots aanvoeren dat ze substantieel onregelmatig was om de verzoeker zijn belang te ontzeggen. Wat in de beslissing niet staat, kan niet achteraf worden toegevoegd.
De les
Voor inschrijvers: lees een clausule over vrije varianten nauwkeurig. Mag u een andere techniek voorstellen, dan blijft u gebonden aan de prijsstructuur van het bestek — eenheidsprijzen blijven eenheidsprijzen, ook als de techniek verandert. Twijfelt u over de vermoedelijke hoeveelheden in de meetstaat, stel dan vóór de indiening een vraag; een forfait op basis van uw eigen meting is geen oplossing als het bestek correcties uitsluit. En als u verliest van een concurrent die dat wel deed: dat is een sterk middel. Voor aanbesteders: omschrijf in het bestek niet alleen wat een variante mag wijzigen, maar ook hoe ze moet worden geprijsd. Laat een technisch advies over varianten aanvullen met een eigen juridische toets van de regelmatigheid. Beslis ook uitdrukkelijk over de regelmatigheid van alle offertes in de gunningsbeslissing: wie een gebrek in een concurrerende offerte bewust over het hoofd ziet, kan het later niet meer inroepen om een beroep onontvankelijk te laten verklaren.
Te onthouden
- Volgens artikel 113, eerste lid, KB 8 januari 1996 moet het bestek voorwerp, aard en draagwijdte van de varianten omschrijven; basisoffertes en varianten worden in één rangschikking vergeleken.
- Laat het bestek een vrije variante toe voor de beschoeiingstechniek van een bouwput, dan beperkt die vrijheid zich tot de techniek: de prijsbepaling volgens prijslijst blijft gelden.
- Een variante met één forfaitaire prijs (hier 158.585 euro) voor posten die per eenheidsprijs en vermoedelijke hoeveelheid moeten worden geprijsd, is substantieel onregelmatig en mag niet worden gerangschikt.
- Dat het bestek voor de variante geen hoeveelheden vermeldt, verandert dat niet: een eenheidsprijs per meter te beschoeien wand is ongeacht de techniek mogelijk.
- Een advies van architect of studiebureau dat de variante ‘technisch conform’ is, beantwoordt de juridische vraag naar haar regelmatigheid niet.
- Een aanbesteder die de offerte van de verzoeker heeft gerangschikt, kan voor de Raad van State niet alsnog aanvoeren dat ze substantieel onregelmatig was om het belang van de verzoeker te betwisten.
- Gaat het om een juridische grief (strijdigheid met de prijsbepaling van het bestek), dan is een deskundigenonderzoek niet dienstig.
Waarop letten
- De precieze draagwijdte van de varianteclausule in het bestek: techniek, materiaal, prijsbepaling of hoeveelheden.
- Bepalingen die de verbetering van vermoedelijke hoeveelheden uitsluiten (zoals artikel 2.8 van dit bestek).
- Het verschil tussen technische goedkeuring van een variante en haar regelmatigheid op het vlak van prijsbepaling.
- De vraag of de gunningsbeslissing zelf een standpunt inneemt over de regelmatigheid van elke offerte.
- De impact van een variante op de rangschikking: hier leverde de variante een korting van 350.600 euro op.
Stel jezelf de vraag
Respecteert uw variante als inschrijver de prijsstructuur van het bestek (eenheidsprijzen per post en per vermoedelijke hoeveelheid), of verandert ze ook de wijze van prijsbepaling? Steunt uw variante op hoeveelheden die afwijken van de meetstaat terwijl het bestek de verbetering van vermoedelijke hoeveelheden uitsluit? Hebt u een onduidelijkheid over de hoeveelheden in de meetstaat vóór de indiening aangekaart, in plaats van ze achteraf in een fax te verklaren? Bepaalt uw bestek als aanbesteder niet alleen het voorwerp en de draagwijdte van een vrije variante, maar ook hoe die moet worden geprijsd? Hebt u als aanbesteder in de gunningsbeslissing uitdrukkelijk over de regelmatigheid van alle offertes beslist, zodat u niet achteraf een andere beoordeling moet aanvoeren?
Gerelateerde arresten
Over deze databank
De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege in België. Bij geschillen over overheidsopdrachten — van de gunning van een contract tot de uitsluiting van een inschrijver — is het de Raad van State die in laatste instantie oordeelt. De arresten in deze databank zijn door TenderWolf samengevat in begrijpelijke taal, met concrete lessen voor inschrijvers en aanbestedende overheden. Bekijk alle arresten →