Mensura bijt zich stuk op de ordinale schaal: ‘zeer goed’ hoeft niet wiskundig uit de plus- en minpuntjes te volgen
De Raad van State verwierp de UDN-vordering van Mensura tegen de gunning van de externe preventiedienst van Houthalen-Helchteren aan IDEWE: een ordinale beoordelingsschaal (zeer goed = 100 %, goed = 75 %) vergt geen mathematische koppeling met het aantal plus- en minpunten, en beoordelingselementen die het bestek niet als gewogen subgunningscriteria formuleert, moeten niet stelselmatig en limitatief worden afgetoetst.
Wat gebeurde er?
De gemeente Houthalen-Helchteren zocht in 2022, als aankoopcentrale, via een onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking een externe dienst voor preventie en bescherming op het werk, plus de vervanging van interne preventieadviseur en vertrouwenspersoon. Het bestek werkte met vijf gunningscriteria — prijs (15 punten, opgesplitst in 1A tot 1D), kwaliteit van de dienstverlening (35), samenwerking, bereikbaarheid, communicatie, rapportering en software (40), en tweemaal teamsamenstelling (elk 5) — en een ordinale beoordelingsschaal: ‘zeer goed’ leverde 100 % van de punten op, ‘goed’ 75 %, ‘voldoende’ 50 %. Vier inschrijvers dienden een offerte in, drie werden regelmatig bevonden. Het eerste gunningsverslag van 6 juli 2022 zette IDEWE op kop met 94,02 punten, vóór Mensura (78,75). De gemeente gunde op 28 september aan IDEWE, maar trok die beslissing op 13 oktober weer in na een brief van de raadslieden van Mensura. Het herwerkte gunningsverslag van 19 oktober kwam op IDEWE 86,52, Mensura 78,75 — en op 24 oktober gunde de gemeente opnieuw aan IDEWE. Mensura trok naar de Raad van State: de scores zouden steunen op beoordelingselementen zonder grondslag in het bestek, een werkelijke vergelijking van de offertes zou ontbreken, en het was disproportioneel dat haar nota bij criterium 3 — één alinea langer dan de gevraagde 15 pagina’s — haar 10 punten zou kosten. De Raad volgde geen enkel onderdeel. Het gunningsverslag vergeleek de offertes wel degelijk, onderdeel per onderdeel, met woordelijke motieven (‘ruimer dan de andere inschrijvers’, ‘minder uitgebreid’). De ordinale schaal vergt geen mathematische koppeling tussen het aantal plus- en minpunten en de score, zolang de woordelijke motivering de globale beoordeling kan dragen — en de keuze voor die schaal zelf had Mensura niet aangevochten. De beoordelingselementen in het bestek waren bovendien niet geformuleerd als subgunningscriteria met een eigen gewicht, zodat ze niet stelselmatig en limitatief moesten worden getoetst en ook verwante elementen mochten meewegen. De paginaoverschrijding bleek niet de oorzaak van het puntenverschil; dat was vooral IDEWE’s duidelijk uitgebreidere software, en Mensura’s bewering dat MyMensura hetzelfde kon, bleef zonder concrete elementen. De kritiek op criterium 1A (1,25 punt) kon het verschil van 7,77 punten toch niet overbruggen en miste dus belang. De vordering werd verworpen; Mensura draagt het rolrecht van 200 euro, de bijdrage van 24 euro en een rechtsplegingsvergoeding van 770 euro.
Waarom doet dit ertoe?
Dit arrest is de spiegel van de rechtspraak over verborgen subgunningscriteria — en de datum maakt het pikant: één dag later schorste dezelfde kamer in arrest nr. 255.286 een gunning van politiezone MIDOW omdat een criterium stilzwijgend in gewogen subcriteria was opgeknipt. Het verschil zit in de bestekredactie. Wie beoordelingselementen opsomt als niet-limitatieve aandachtspunten binnen één criterium, behoudt een ruime beoordelingsvrijheid: niet elk element moet uitdrukkelijk besproken worden en verwante pluspunten mogen meetellen. Wie daarentegen achteraf een eigen gewicht per element hanteert, creëert subgunningscriteria die vooraf bekendgemaakt hadden moeten zijn. Het arrest bevestigt ook de beperkte rol van de Raad bij kwalitatieve beoordelingen: hij toetst marginaal, en een ordinale schaal die het verschil tussen ‘zeer goed’ en ‘goed’ op 25 % zet, vergroot kleine kwaliteitsverschillen rechtmatig uit zolang niemand de bestekbepaling zelf aanvecht. Voor inschrijvers is er nog een praktische les: wie beweert dat zijn software evenveel kan als die van de winnaar, moet dat met concrete elementen aannemelijk maken — een blote bewering volstaat niet in een UDN-procedure.
De les
Voor inschrijvers: lees hoe het bestek zijn criteria opbouwt. Staan er niet-limitatieve beoordelingselementen (‘zoals, zonder limitatief te zijn’), reken er dan op dat de aanbesteder ruim mag beoordelen en dat u élk onderdeel sterk moet stofferen — en documenteer uw troeven concreet, want in kort geding telt enkel wat u aannemelijk maakt. Vindt u de gevolgen van een ordinale schaal (25 % verschil per trap) buiten proportie, vecht dan de bestekbepaling zelf tijdig aan in plaats van achteraf het scoreverschil. Voor aanbesteders: dit arrest beloont een zorgvuldige bestekredactie. Formuleer beoordelingselementen uitdrukkelijk als niet-limitatief en zonder eigen gewicht, vergelijk de offertes woordelijk per onderdeel, en u staat sterk — zelfs na een eerdere intrekking en hergunning in hetzelfde dossier.
Te onthouden
- Een ordinale beoordelingsschaal (zeer goed = 100 %, goed = 75 %) vergt geen mathematische koppeling tussen het aantal plus- en minpunten en de toegekende score; de woordelijke motivering moet de globale beoordeling wel kunnen dragen.
- Beoordelingselementen die het bestek niet als subgunningscriteria met een eigen gewicht formuleert, moeten niet stelselmatig en limitatief worden getoetst; ook verwante elementen mogen als plus- of minpunt meewegen.
- De Raad van State toetst de kwalitatieve beoordeling van offertes slechts marginaal: hij gaat na of de motieven veruitwendigd en draagkrachtig zijn, niet of hij zelf anders zou scoren.
- Wie beweert dezelfde (software)mogelijkheden te bieden als de gekozen inschrijver, moet dat met concrete gegevens aannemelijk maken; een blote bewering volstaat niet.
- Kritiek op een deelcriterium dat het totale puntenverschil (hier 7,77 punten) niet kan overbruggen, mist belang.
- Mensura draagt als verliezende partij het rolrecht van 200 euro, de bijdrage van 24 euro en de rechtsplegingsvergoeding van 770 euro.
Waarop letten
- De eerdere gunning van 28 september 2022 werd na een advocatenbrief ingetrokken en op 24 oktober 2022 hernomen met een herwerkt verslag (IDEWE zakte van 94,02 naar 86,52 punten) — een intrekking dwingt dus niet tot een andere uitkomst.
- Wie de gevolgen van een ordinale schaal disproportioneel vindt, moet de bestekbepaling zelf aanvechten; enkel het scoreverschil bekritiseren volstaat niet.
- Een lichte overschrijding van een gevraagde paginalimiet werd hier niet als oorzaak van het puntenverschil gezien — maar houd u er toch aan.
- Vergelijk met arrest nr. 255.286 van één dag later: gewogen subcriteria die niét vooraf zijn bekendgemaakt, leiden wél tot schorsing.
Stel jezelf de vraag
Weet u of de opsomming in het bestek gewogen subgunningscriteria bevat dan wel niet-limitatieve beoordelingselementen — en wat dat verschil betekent voor de beoordelingsvrijheid van de aanbesteder? Kunt u elke troef die u claimt (bijvoorbeeld de mogelijkheden van uw software) met concrete stukken aannemelijk maken? Beseft u dat een ordinale schaal per trap 25 % verschil kan opleveren en dat u de schaal zelf moet aanvechten als u ze disproportioneel vindt? En rekent u uit of uw kritiek op één deelcriterium het totale puntenverschil überhaupt kan overbruggen — anders mist ze belang?
Gerelateerde arresten
Over deze databank
De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege in België. Bij geschillen over overheidsopdrachten — van de gunning van een contract tot de uitsluiting van een inschrijver — is het de Raad van State die in laatste instantie oordeelt. De arresten in deze databank zijn door TenderWolf samengevat in begrijpelijke taal, met concrete lessen voor inschrijvers en aanbestedende overheden. Bekijk alle arresten →