Laagste bieder in Bertem, toch geen opdracht: Interleuven mocht de rioleringswerken in verkaveling Opstreek stopzetten en heraanbesteden om geen wegen aan te leggen naar gronden die het nog niet bezat
Aannemingen Willems was met 969.194,51 euro de goedkoopste van tien inschrijvers voor de wegen- en rioleringswerken in de verkaveling Opstreek in Bertem, maar Interleuven gunde niet, verwittigde haar pas zes maanden later en schreef een kleinere opdracht opnieuw uit, die Marcel Nijs goedkoper bood — en de Raad van State oordeelde dat het schrappen van de tweede fase, om geen infrastructuur aan te leggen naast nog niet verworven gronden, een deugdelijk motief voor heraanbesteding was.
Wat gebeurde er?
De intercommunale Interleuven schreef een openbare aanbesteding uit voor wegen- en rioleringswerken in de verkaveling ‘Opstreek’ in Bertem, met bestek nr. A-5031. De uitvoeringstermijn bedroeg 220 werkdagen in twee fasen: grondwerken, riolering en onderfunderingen in 130 werkdagen, daarna wegenis en beplantingen in 90 werkdagen. Het was een gemengde opdracht met zowel forfaitaire posten als posten tegen vermoedelijke hoeveelheden. Op 9 juli 2009 werden tien offertes geopend. De NV Aannemingen Willems bood de laagste prijs, 969.194,51 euro; de NV Marcel Nijs was tweede met 1.008.983,37 euro. Op 27 augustus 2009 besprak Interleuven het dossier met studiebureau GVE. Er kwamen opmerkingen over posten van de meetstaat, over de riolering, de groenaanleg en de plannen ‘Lengteprofielen’ en ‘Wegenwerken’, en de suggestie om ‘gezien de verschillende fouten in het bestek, meetstaat en plannen’ opnieuw aan te besteden, met een fasering waarbij de wegen langs de nog niet verworven gronden later zouden volgen. Op 9 september 2009 besliste het directiecomité dat de infrastructuur best gefaseerd werd aangelegd, dat er een oplossing moest komen voor de ontsluiting van de nog niet verworven gronden in het woonuitbreidingsgebied en dat er ‘geen onnodige infrastructuur’ mocht worden aangelegd. Het bestek werd aangepast tot nr. W-5031. Aannemingen Willems hoorde pas op 26 maart 2010 dat de werken ‘ingevolge wijzigingen’ opnieuw zouden worden aanbesteed. De nieuwe aankondiging verscheen op 29 maart 2010 in het Bulletin der Aanbestedingen; de vereiste erkenning daalde van categorie C klasse 5 naar klasse 4. Op 5 mei 2010 werden twaalf offertes geopend. Nu was Marcel Nijs de goedkoopste met 700.450,67 euro incl. btw; Aannemingen Willems werd tweede met 744.047,00 euro incl. btw. Op 26 mei 2010 vorderde Aannemingen Willems de schorsing van de beslissing tot niet-gunning en heraanbesteding. Ze voerde aan dat ze als laagste regelmatige inschrijver meer dan zes maanden in het ongewisse was gelaten, dat de motivering niet afdoende was omdat het eerste bestek al een fasering bevatte, dat de verschillen tussen beide bestekken — onder meer PVC- in plaats van gresbuizen voor de aansluitingen, bijkomende L-keerelementen en gewijzigde hoeveelheden — zo beperkt waren dat ze via wijzigingsbevelen op grond van artikel 42 AAV tijdens de uitvoering hadden kunnen worden opgevangen, en dat de gelijkheid geschonden was omdat haar prijs bij de eerste opening al bekend was. De Raad van State verwierp de vordering. Een laattijdige kennisgeving maakt een beslissing in beginsel niet onwettig. De formele motivering volstond: Aannemingen Willems had het verslag van het directiecomité zelf bij haar verzoekschrift gevoegd en de motieven uitvoerig betwist. Inhoudelijk mocht Interleuven op grond van artikel 18 van de wet van 24 december 1993 afzien van gunning en herbeginnen, zolang dat niet willekeurig gebeurde. De oorspronkelijke fasering was enkel een indeling van de uitvoeringstermijn binnen één gegunde opdracht; de nieuwe aanpak haalde de tweede fase volledig uit de opdracht om ze later afzonderlijk aan te besteden, waardoor de termijn nog maar 110 werkdagen bedroeg. Niet willen bouwen langs gronden die nog niet verworven waren en waarvan de ontwikkeling niet vaststond, was op zich een voldoende motief. De posten van beide meetstaten waren bovendien niet zomaar te vergelijken, omdat de nummering was verschoven. Artikel 17 van de wet regelt aanvullende werken na de gunning, geen weglatingen, en het wijzigingsrecht van artikel 42 AAV geldt voor wijzigingen waarvan de noodzaak pas na de gunning blijkt; wijzigingen die vóór de gunning al bekend waren, opvangen via een wijzigingsbevel zou de gelijkheid van de inschrijvers miskennen. Het ging ook niet om minimale wijzigingen, gezien de impact op de raming, de prijzen en de erkenningsklasse. Artikel 15 kon evenmin geschonden zijn: er werd niet gegund, en Interleuven had de offertes nog niet eens op hun regelmatigheid onderzocht. Ten slotte is voorkennis van prijzen inherent aan het herbeginnen na een openbare aanbesteding, en kende Aannemingen Willems de prijzen van haar concurrenten evengoed. Marcel Nijs, die eerst had willen tussenkomen, deed daarvan afstand en draagt de 125 euro kosten van haar tussenkomst.
Waarom doet dit ertoe?
Het arrest toont de grenzen van de positie van de laagste inschrijver. Wie bij een aanbesteding het goedkoopst is, heeft recht op de opdracht als er gegund wordt, maar niet op gunning op zich: de aanbesteder mag afzien en herbeginnen, op voorwaarde dat zijn motief deugdelijk en niet willekeurig is. Een herziening van het voorwerp van de opdracht — hier het schrappen van een fase omdat de gronden nog niet verworven waren — weegt daarbij zwaar. Het arrest maakt ook een principieel punt dat vandaag nog steeds geldt: wijzigingen waarvan de aanbesteder al vóór de gunning weet dat hij ze wil, horen niet thuis in wijzigingsbevelen tijdens de uitvoering. Dat zou de inschrijver begunstigen die op een ander voorwerp heeft geboden, en de concurrentie vertekenen. Een heraanbesteding is dan de zuiverste weg. Tot slot bevestigt de Raad dat de bekendmaking van prijzen bij de eerste opening geen schending van de gelijkheid oplevert, omdat iedereen dezelfde informatie heeft en de opdracht bovendien gewijzigd is.
De les
Voor inschrijvers: de laagste prijs geeft u geen recht op gunning. Als de aanbesteder stopt en heraanbesteedt, moet u kunnen aantonen dat zijn motief niet deugt — een argument dat de wijzigingen ‘ook tijdens de uitvoering hadden gekund’ houdt zelden stand als de aanbesteder ze al vóór de gunning kende. Bereid u voor op de tweede ronde: uw concurrenten kennen uw vorige prijs, maar u de hunne evengoed, en bij een gewijzigd voorwerp zegt die oude prijs weinig. Een laattijdige kennisgeving is frustrerend maar maakt de beslissing niet onwettig; reageer wel snel zodra u ervan weet. Voor aanbesteders: wie na de opening fouten of een gewijzigde behoefte vaststelt, kan beter heraanbesteden dan wijzigingen naar de uitvoering doorschuiven, maar motiveer de beslissing concreet — hier: geen infrastructuur langs nog niet verworven gronden — en breng de inschrijvers meteen op de hoogte in plaats van zes maanden te wachten. Vermijd ook tegenstrijdige referenties in uw stukken (hier A-5021 tegenover A-5031).
Te onthouden
- Een aanbestedingsprocedure verplicht niet tot gunning; de aanbesteder kan afzien en herbeginnen, mits deugdelijke en niet-willekeurige motieven.
- Het schrappen van een fase uit de opdracht, om geen infrastructuur aan te leggen naast nog niet verworven gronden, volstaat als motief voor heraanbesteding.
- Een fasering van de uitvoeringstermijn binnen één opdracht is iets anders dan een fase uit de opdracht halen om ze later afzonderlijk aan te besteden.
- Het wijzigingsrecht tijdens de uitvoering (artikel 42 AAV) is niet bedoeld voor wijzigingen die al vóór de gunning nodig bleken.
- Een laattijdige kennisgeving van de beslissing tast de wettigheid ervan in beginsel niet aan.
- Voorkennis van prijzen na een openbare opening is inherent aan het herbeginnen van een aanbesteding en schendt de gelijkheid niet.
- De laagste inschrijver in de eerste ronde (969.194,51 euro) werd tweede in de heraanbesteding (744.047,00 euro incl. btw tegenover 700.450,67 euro).
Waarop letten
- De motivering van een beslissing tot niet-gunning en heraanbesteding.
- Het verschil tussen een gewijzigde behoefte vóór de gunning en een wijziging tijdens de uitvoering.
- De vergelijking van meetstaten bij een heraanbesteding: let op verschoven postnummers en gewijzigde prijswijzen (forfaitair of vermoedelijke hoeveelheden).
- De impact van een gewijzigd voorwerp op de vereiste erkenningsklasse.
Stel jezelf de vraag
Weet u dat u als laagste inschrijver bij een aanbesteding geen recht hebt op gunning, enkel op gunning aan de laagste regelmatige offerte als er gegund wordt? Kunt u aantonen dat het motief van een heraanbesteding willekeurig of onredelijk is, en niet enkel dat de wijzigingen ook anders hadden gekund? Hebt u bij een heraanbesteding uw prijs opnieuw berekend op het gewijzigde voorwerp, in plaats van uit te gaan van de prijzen van de eerste opening? Als aanbesteder: kende u de gewenste wijzigingen al vóór de gunning? Dan hoort een heraanbesteding, geen wijzigingsbevel, bij gelijke behandeling. Als aanbesteder: informeert u de inschrijvers snel over een beslissing tot niet-gunning, met de motieven erbij?
Over deze databank
De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege in België. Bij geschillen over overheidsopdrachten — van de gunning van een contract tot de uitsluiting van een inschrijver — is het de Raad van State die in laatste instantie oordeelt. De arresten in deze databank zijn door TenderWolf samengevat in begrijpelijke taal, met concrete lessen voor inschrijvers en aanbestedende overheden. Bekijk alle arresten →