Verwerping Nederlandstalig college

Borzee prijsde de pro memorie-posten apart: 34.586 euro aan ‘diverse werken’ maakt de goedkoopste HVAC-offerte voor het Kinderziekenhuis Koningin Fabiola onregelmatig

Arrest nr. 211654 · 1 maart 2011 · XIIe kamer (voorzitter)

De NV Borzee diende met 671.392,09 euro de laagste offerte in voor perceel HVAC-Sanitair van de uitbreiding van de intensieve zorgen in het Kinderziekenhuis Koningin Fabiola, maar gaf een afzonderlijke prijs van 34.586,21 euro op voor twee posten die het bestek als ‘pro memorie’ in de andere posten had ingecalculeerd — en omdat die wijziging van de meetstaat op zich al volstond om de offerte te weren, raakten haar klachten over de prijsverantwoording en de taal van de procedure niet eens aan de kern.

Wat gebeurde er?

Het Universitair Kinderziekenhuis Koningin Fabiola (HUDERF) in Brussel schreef een openbare aanbesteding uit voor de afwerking en de speciale technieken van de uitbreiding van de eenheid intensieve zorgen op +1. De opdracht werd geraamd op 2.500.000 euro excl. btw en telde vijf percelen; het geschil gaat over perceel 4, HVAC-Sanitair. Het bestek legde de inschrijvers op de samenvattende meetstaat volgens het model in te vullen, met hun eenheidsprijzen en totalen. Het liet correcties van forfaitaire hoeveelheden toe, maar verbood uitdrukkelijk ‘het karakter van een post te veranderen’. In de meetstaat stonden de posten HV16 (‘diverse werkzaamheden specifiek voor het hoofdstuk HVAC’) en de posten onder SA13 (‘diverse specifieke werken voor het hoofdstuk sanitair’) als ‘PM’ — pro memorie, ‘begrepen in het geheel van de posten’. De aankondiging verscheen op 23 juni 2010 in het Bulletin der Aanbestedingen. Bij de opening op 9 september 2010 bleek de NV Borzee met 671.392,09 euro de goedkoopste van zes inschrijvers voor perceel 4, vóór de nv Energys (683.930,53 euro) en de nv Delta Thermic (685.751,54 euro); de duurste, de nv Druart, zat op 864.939,42 euro. In september 2010 vroeg de ontwerper Borzee bij een enkel in het Frans opgestelde aangetekende brief een aantal abnormaal laag geachte prijzen te verantwoorden; Borzee antwoordde op 22 september 2010. Ook Delta Thermic en Energys moesten hun prijzen verantwoorden; hun uitleg werd voldoende bevonden, die van Borzee niet. Daarnaast stelde de ontwerper vast dat Borzee voor HV16 en SA13 hoeveelheden en prijzen had ingevuld, samen goed voor 34.586,21 euro, en zo de meetstaat had gewijzigd. Op 24 september 2010 gunde de raad van bestuur perceel 4 aan Energys. Omdat die beslissing enkel in het Frans was opgesteld, verving het ziekenhuis ze op 10 januari 2011, met toepassing van artikel 58, derde lid, van de taalwetten en met terugwerkende kracht tot 24 september 2010, door een inhoudelijk gelijkluidende beslissing in een Nederlandse en een Franse versie: Borzees offerte was onregelmatig omdat ze afzonderlijke posten creëerde voor kosten die in de andere posten moesten zitten, wat ‘het opzet van de inschrijving wijzigt’ en ‘gelet op de grootte van dit bedrag’ de vergelijking met de andere offertes onmogelijk maakte; daarnaast verwees de beslissing naar de onbevredigende prijsverantwoording. Energys kreeg perceel 4 voor 690.292,00 euro excl. btw. Borzee vorderde de schorsing bij uiterst dringende noodzakelijkheid met drie middelen: de taal van de prijsvraag en van de beslissingen, het ten onrechte toepassen van het onderzoek naar abnormale prijzen (haar offerte week volgens haar geen 15 procent af van het gemiddelde), en de onregelmatigverklaring wegens de gewijzigde meetstaat. Voorzitter Dierk Verbiest van de XIIe kamer stelde eerst vast dat de nieuwe rechtsbeschermingsregels van de wet van 23 december 2009 van toepassing waren, zodat geen moeilijk te herstellen ernstig nadeel moest worden aangetoond. Daarna begon hij bij de kern: de beslissing steunt op twee motieven die elk op zich de weering kunnen dragen. Het derde middel, tegen het motief van de gewijzigde meetstaat, was niet ernstig. Het bestek vereiste dat de meetstaat werd ingevuld zonder de aard van de posten te wijzigen, en dat had Borzee wel gedaan; dat dit minstens de vergelijkbaarheid van de prijzen kon aantasten, was geen onzorgvuldige of onredelijke beoordeling. Het argument dat de totaalprijs er niet door verandert, overtuigde niet; artikel 111 over rekenfouten en materiële fouten was niet ingeroepen en leek ook niet van toepassing; en de standaardverklaring bij de offerte dat strijdige vermeldingen als ongeschreven gelden, liet het ziekenhuis niet toe zelf de andere prijzen te verhogen met de bedragen van HV16 en SA13. De Raad merkte op dat eigenlijk artikel 110, § 2, van het KB van 8 januari 1996 relevant was, maar dat Borzee die bepaling niet had ingeroepen. Omdat het eerste motief overeind bleef, had Borzee geen belang bij het tweede middel over de prijsverantwoording, en evenmin bij het eerste middel voor zover het de Franstalige prijsvraag betrof: een eventueel taalgebrek in die vraag kon hooguit de beoordeling van de prijzen aantasten, niet de vaststelling dat de meetstaat was gewijzigd. Het overige van het taalmiddel miste feitelijke grondslag, want de vervangende beslissing bestond in beide talen. De vordering werd verworpen.

Waarom doet dit ertoe?

Twee lessen maken dit oudere arrest nog altijd bruikbaar. De eerste is inhoudelijk: een ‘pro memorie’-post in een meetstaat is geen invulvakje. Het bestek zegt daarmee dat de kosten in de andere posten moeten worden verwerkt. Wie er toch een bedrag tegenover zet, verandert de aard van de post en daarmee de structuur van de offerte, ook al blijft de totaalprijs gelijk. Bij een bedrag van 34.586,21 euro — ruim 5 procent van de offerte, en meer dan het verschil van 12.538,44 euro met de tweede inschrijver — maakt dat de vergelijking met de concurrenten volgens het ziekenhuis onmogelijk, en de Raad vond die beoordeling redelijk. De tweede les is procedureel en minstens zo belangrijk: wanneer een weering op twee zelfstandige motieven steunt, moet de inschrijver beide met succes aanvechten. Valt het aanvallen van één motief weg, dan verliest hij zijn belang bij de kritiek op het andere, hoe goed die kritiek ook is. Borzee had misschien een punt over de enkel Franstalige prijsvraag of over de 15-procentsregel, maar de Raad hoefde dat niet eens te onderzoeken. Het arrest illustreert ook hoe een aanbesteder een taalgebrek kan rechtzetten: een vervangende beslissing in de juiste taal, met terugwerkende kracht op grond van artikel 58 van de taalwetten. Tot slot is het een reminder dat de Raad zich beperkt tot de bepalingen die de verzoeker inroept: dat artikel 110, § 2, eigenlijk de relevante bepaling was, hielp Borzee niet.

De les

Voor inschrijvers: lees elke code in de meetstaat letterlijk. ‘PM’ of pro memorie betekent dat de kost in de andere posten zit en dat u er geen afzonderlijke prijs tegenover zet; ‘TP’ of een andere prijscode betekent het omgekeerde. Vindt u dat een PM-post eigenlijk apart geprijsd moet worden, stel dan vóór de indiening een vraag, in plaats van zelf de meetstaat aan te passen. Vertrouw niet op standaardclausules die strijdige vermeldingen ‘als ongeschreven’ beschouwen: de aanbesteder mag uw prijzen niet zelf herverdelen. En als u een weering aanvecht, val dan elk zelfstandig motief aan met een ernstig middel, en roep de juiste bepaling in. Voor aanbesteders: wie een offerte weert, doet er goed aan elk motief afzonderlijk en volledig te motiveren, zodat elk op zich de beslissing kan dragen. Een taalgebrek in een beslissing kan worden rechtgezet met een vervangende beslissing in de juiste taal — maar het is eenvoudiger om de taalwetgeving meteen te respecteren in alle briefwisseling met de inschrijvers, ook bij een vraag om prijsverantwoording.

Te onthouden

  • Een afzonderlijke prijs opgeven voor posten die het bestek als ‘pro memorie’ in de andere posten laat opnemen, wijzigt de aard van die posten en kan de offerte onregelmatig maken.
  • Dat de totaalprijs gelijk blijft, verhindert niet dat de vergelijkbaarheid van de offertes wordt aangetast; bij 34.586,21 euro op een offerte van 671.392,09 euro vond de Raad die beoordeling redelijk.
  • Een standaardverklaring dat strijdige vermeldingen als ongeschreven gelden, laat de aanbesteder niet toe zelf de prijzen van de inschrijver te herverdelen.
  • Steunt de weering op twee zelfstandige motieven en blijft er één overeind, dan heeft de inschrijver geen belang meer bij middelen tegen het andere motief.
  • Ook een middel van openbare orde, zoals een schending van de taalwetgeving, vereist dat de verzoeker belang heeft bij de gevraagde schorsing zelf.
  • Een beslissing met een taalgebrek kan op grond van artikel 58, derde lid, van de taalwetten met terugwerkende kracht worden vervangen door een regelmatige beslissing.
  • Onder de wet van 23 december 2009 (van toepassing op opdrachten bekendgemaakt vanaf 25 februari 2010) is geen moeilijk te herstellen ernstig nadeel vereist, ook voor opdrachten onder de Europese drempels.

Waarop letten

  • De codes in de samenvattende meetstaat (PM, QF, VH, PG …) en de bestekbepaling die verbiedt het karakter van een post te wijzigen.
  • Het bedrag van een afwijking in verhouding tot het prijsverschil met de concurrenten: hoe groter, hoe sterker het argument dat de vergelijkbaarheid is aangetast.
  • Meerdere zelfstandige weigeringsmotieven in de gunningsbeslissing — elk moet worden aangevochten.
  • De keuze van de ingeroepen rechtsgrond: de Raad vult een niet-ingeroepen bepaling (hier art. 110, § 2, KB 8 januari 1996) niet aan.
  • De taal van alle stukken die de aanbesteder aan de inschrijver richt, inclusief een vraag om prijsverantwoording.

Stel jezelf de vraag

Als inschrijver: hebt u elke post van de meetstaat ingevuld zoals de code (PM, QF, VH, TP …) het voorschrijft, zonder de aard van een post te wijzigen? Hebt u kosten die u in een pro memorie-post zou willen zetten, verwerkt in de andere posten zoals het bestek vraagt — of hebt u er vóór de indiening een vraag over gesteld? Weet u dat een gelijkblijvende totaalprijs een gewijzigde meetstaat niet redt? Als u een weering aanvecht: viseert u elk zelfstandig motief met een ernstig middel en de juiste rechtsgrond? Als aanbesteder: steunt uw weering op motieven die elk op zich de beslissing kunnen dragen, en voert u alle briefwisseling met de inschrijvers in de taal die de taalwetgeving oplegt?

Gerelateerde arresten

Over deze databank

De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege in België. Bij geschillen over overheidsopdrachten — van de gunning van een contract tot de uitsluiting van een inschrijver — is het de Raad van State die in laatste instantie oordeelt. De arresten in deze databank zijn door TenderWolf samengevat in begrijpelijke taal, met concrete lessen voor inschrijvers en aanbestedende overheden. Bekijk alle arresten →