Een offerte 54% onder het gemiddelde wordt toch gegund — omdat de 15%-regel enkel de totaalprijs viseert, niet elke eenheidsprijs
De Raad van State weigert een UDN-schorsing van een Sofico-gunning aan Men At Work voor €456.120,80 — ook al lag die offerte 54% onder het gemiddelde — omdat artikel 36, §4 KB Plaatsing alleen verificatie van de totaalprijs eist en de aanbesteder daarbij over een ruime beoordelingsmarge beschikt.
Wat gebeurde er?
Op 5 augustus 2022 publiceert Sofico (de Waalse infrastructuurfinancieringsmaatschappij) een open procedure voor de selectieve afvalophaling op het autosnelwegdistrict Luik (bestek MI-O8.10.01-22-0187). Enige gunningscriterium: de prijs. Op 8 september 2022 worden vijf offertes ontvangen, met flink uiteenlopende bedragen: Men At Work €473.335, Sotraliège €611.338, Krinkels €740.800, Laurenty €975.476 en A2 €1.406.264 (allemaal HTVA). Het verschil tussen laagste en hoogste: bijna een factor drie. De offerte van Men At Work ligt 54% onder het gemiddelde. Daarmee komt automatisch de 15%-drempel van artikel 36, §4 KB 18/04/2017 in zicht: bij werken (en aan fraude gevoelige diensten) gegund op enkel de prijs en met minstens vier in aanmerking genomen offertes, MOET de aanbesteder een prijsonderzoek doen op de totaalprijs van elke offerte die meer dan 15% onder het gemiddelde duikt. Sofico start dus die procedure: op 3 november 2022 vraagt ze Men At Work om een verantwoording van het globaal bedrag (artikel 36, §4) én — apart — informatie over vier eenheidsprijzen (posten 99, 100, 101 en 102) op basis van artikel 35, omdat die tien keer hoger leken dan haar eigen raming. Men At Work antwoordt op 14 november met vier argumenten voor de lage totaalprijs: (1) signalisatie van werven is hun kernactiviteit, met afgeschreven materiaal en ervaren ploegen op het Luikse net, (2) hun vestiging in Flémalle ligt centraal, wat verplaatsingstijd en -kosten drukt, (3) ze hebben gewerkt als onderaannemer voor de vorige opdrachthouder en kennen dus de rendementen op elke autosnelweg, en (4) — "surabondamment" — ze zetten lokale, weinig gekwalificeerde arbeiders in. Voor posten 99-102 blijken ze zich vergist te hebben: ze gaven prijzen voor een volledige ploeg met materiaal in plaats van per persoon per uur. Sofico noteert dat die vier prijzen dus abnormaal hoog zijn, maar oordeelt dat het verwaarloosbare posten zijn (samen 0,27% van de raming). Op 3 april 2023 gunt Sofico aan Men At Work voor €456.120,80 (een optelfout gecorrigeerd plus 4% korting toegepast). Sotraliège schorst (zaak G/A. 238.901). Sofico maakt op 24 april een aanvullend rapport, trekt op 28 april 2023 haar gunningsbeslissing in en gunt diezelfde dag opnieuw aan Men At Work voor exact hetzelfde bedrag. Sotraliège dient een nieuwe UDN in tegen die tweede beslissing — dat is het arrest dat hier voorligt. Sotraliège valt op drie punten aan: (1) de methode om "verwaarloosbare" posten te bepalen is intransparant en gebaseerd op één criterium (het percentage in de raming), (2) de aanbesteder heeft enkel posten 99-102 (curatief onderhoud, kleine hoeveelheden) gecontroleerd, terwijl de essentie van de opdracht in posten 1-98 zit (preventief onderhoud, gegarandeerd uit te voeren), en (3) de motivering van de normaliteit is stereotyped — de aangevoerde voordelen (ervaring, ligging, lokale arbeiders) zouden voor zowat elke inschrijver kunnen gelden. De Raad van State volgt Sotraliège niet. Artikel 36, §4 organiseert volgens hem een SPECIFIEK regime van controle van de TOTAALPRIJS, niet van elke eenheidsprijs afzonderlijk. Zolang de aanbesteder de totaalprijs voldoende heeft onderzocht en daarover een precieze motivering geeft die de realiteit, juistheid en pertinentie van de elementen aantoont, is het in orde. Sotraliège betwist niet dát artikel 36, §4 toepasselijk is en levert geen specifieke kritiek op de manier waarop Sofico dat regime heeft uitgevoerd. De aanbesteder heeft een "large pouvoir d'appréciation" en alleen een kennelijke beoordelingsfout — wat onbegrijpelijk zou zijn voor elke geïnformeerde waarnemer — kan worden aangenomen. Voor de "verwaarloosbare" posten wijst de Raad erop dat de beoordeling niet enkel op het percentage in de raming is gebaseerd, maar ook op de aard van de prestaties: posten 99-102 zien op curatief onderhoud op uitdrukkelijk bevel van het districtshoofd, gewoonlijk uitgevoerd door eigen personeel van de SPW-snelwegregie, en de inventaris voorziet er bewust een zeer kleine hoeveelheid voor om uitzonderlijke onbeschikbaarheid op te vangen. Dat ze samen 0,27% van het marktbedrag uitmaken én een bijzondere aard hebben, maakt ze verwaarloosbaar genoeg om een abnormaal hoge eenheidsprijs niet tot onregelmatigheid te laten leiden. De motivering door Men At Work — ook die over signalisatie-expertise — is volgens de Raad voldoende specifiek aan de inschrijver. Het enige middel wordt verworpen, de schorsing geweigerd.
Waarom doet dit ertoe?
De 15%-regel uit artikel 36, §4 lijkt op het eerste gezicht een streng instrument: een offerte die fors onder het gemiddelde duikt, móet onderzocht worden. Maar dit arrest tempert de verwachtingen voor wie hoopt dat zo'n onderzoek tot uitsluiting leidt. Sofico mocht zich beperken tot de TOTAALPRIJS en kreeg gelijk, ook al bleef een groot deel van de eenheidsprijzen ongezien. Voor bid managers betekent dat: een eenvoudig "de buurman is veel goedkoper"-verhaal volstaat niet om een schorsing te halen. Je moet aantonen dat de aanbesteder zijn ruime beoordelingsmarge kennelijk heeft overschreden — dat de motivering onbegrijpelijk is voor élke ingelichte waarnemer. Voor aanbesteders is de boodschap geruststellend maar niet vrijblijvend: je MOET de procedure van artikel 36, §4 effectief uitvoeren bij offertes onder de 15%-drempel, met een specifieke en precieze motivering die de realiteit van de aangevoerde elementen aantoont. Een stereotype verantwoording die op iedereen kan slaan, gaat niet door — maar concrete elementen zoals afgeschreven materiaal, geografische ligging of eerdere onderaanneming op exact dit netwerk wel.
De les
Als je vermoedt dat een concurrent een onhoudbaar lage prijs indient, controleer dan of artikel 36, §4 KB Plaatsing van toepassing is (werken of fraudegevoelige diensten, alleen-prijs of prijsweging ≥50%, minstens vier offertes). Zo ja: dat is een dwingende verplichting voor de aanbesteder om de TOTAALPRIJS te onderzoeken — niet meer en niet minder. Wil je een schorsing halen, focus dan niet op het verschil zelf, maar op concrete tekenen dat het onderzoek van die totaalprijs gebrekkig was: een motivering die niets specifieks zegt over deze inschrijver, of justificaties die overal op zouden passen.
Te onthouden
- Artikel 36, §4 KB Plaatsing organiseert een verplichte controle van de TOTAALPRIJS bij offertes >15% onder het gemiddelde — niet van elke eenheidsprijs afzonderlijk.
- De aanbesteder heeft een 'ruime beoordelingsmarge' bij prijsonderzoek; alleen kennelijk onredelijke beslissingen worden gesanctioneerd.
- Een abnormaal hoge eenheidsprijs op verwaarloosbare posten (in dit geval 0,27% van de totaalwaarde, samen) tast de regelmatigheid van de offerte niet aan.
- Justificaties moeten specifiek zijn aan de inschrijver — afgeschreven materiaal, geografische ligging, eerdere ervaring op exact dit netwerk gelden, generieke beweringen niet.
- Niet betwisten dat artikel 36, §4 wordt toegepast en geen specifieke kritiek op de uitvoering ervan = praktisch onmogelijk om die piste te winnen.
Waarop letten
- Een gunningsbeslissing die de afwijking van >15% wel vermeldt maar geen aparte motivering geeft over de totaalprijs-normaliteit met inschrijver-specifieke elementen.
- Justificaties die voor elke inschrijver in het dossier zouden kunnen gelden ('ervaring in de sector', 'goede kennis van de regio') zonder concrete aanknopingspunten.
- Eenheidsprijzen die abnormaal hoog of laag lijken: check eerst of de betrokken posten verwaarloosbaar zijn (klein aandeel én bijzondere aard) voor je er een schorsing op bouwt.
- Een ingetrokken-en-opnieuw-genomen gunningsbeslissing kan op exact dezelfde inhoud zijn gebaseerd; de aanvullende motivering achter de schermen is daarbij doorslaggevend.
Stel jezelf de vraag
Als de winnende offerte meer dan 15% onder het gemiddelde ligt en het gunningscriterium hoofdzakelijk de prijs is: heb je in de gunningsbeslissing een motivering die concrete, inschrijver-specifieke elementen aanvoert (afgeschreven materiaal, geografische ligging, eerdere ervaring op exact dit project), of staan er enkel algemeenheden die ook bij elke andere inschrijver zouden passen?
Gerelateerde arresten
Over deze databank
De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege in België. Bij geschillen over overheidsopdrachten — van de gunning van een contract tot de uitsluiting van een inschrijver — is het de Raad van State die in laatste instantie oordeelt. De arresten in deze databank zijn door TenderWolf samengevat in begrijpelijke taal, met concrete lessen voor inschrijvers en aanbestedende overheden. Bekijk alle arresten →