Een gunningscriterium dat alleen meet wat je vorig jaar deed, meet niet wat je vandaag aanbiedt
De Raad van State schorst een gunning voor matrasrecyclage omdat het kwaliteitscriterium 'recyclage in procent' (60 van de 100 punten) volledig leunde op een Valumat-attest van de prestaties in 2022 — en dus niet op de offerte zelf, geen rekening hield met latere ontwikkelingen, en bovendien een berekeningswijze hanteerde die voorraden negeert.
Wat gebeurde er?
IBOGEM trad op als aankoopcentrale voor vijf Vlaamse afvalintercommunales en schreef in september 2023 een opdracht uit voor de inzameling en verwerking van matrassen op hun recyclageparken, in zes percelen. Het bestek hanteerde twee gunningscriteria: prijs (40 punten) en 'recyclage in procent' (60 punten). Voor dat tweede criterium moest elke inschrijver een Valumat-attest indienen met het recyclagepercentage dat hij in 2022 had behaald — gemeten als de uitgaande gerecycleerde tonnage gedeeld door de instromende conform verklaarde matrassen. Een eerste plaatsingsprocedure werd in december 2023 stopgezet omdat de zelf opgegeven percentages niet strookten met de werkelijkheid; de tweede ronde, waaruit dit arrest voortkomt, vereiste daarom expliciet een door Valumat gevalideerd attest. Vier ondernemingen dienden een offerte in. Renewi behaalde op het kwaliteitscriterium telkens 60/60 — de hoogste geattesteerde recyclagegraad in 2022. Matras Recycling EU België scoorde 51,1/60 op basis van een Valumat-attest van 63 %, terwijl haar eigen massabalans 87,5 % aangaf. Renewi werd voorgedragen voor vijf percelen, Stuer Containerdienst voor het zesde. In een opvallende tussenstap simuleerde IBOGEM zelf wat er zou gebeuren als met Matras Recycling's eigen percentage van 74 % werd gerekend (het Valumat-cijfer + 11 procentpunten voor de niet-meegenomen voorraadcorrectie): de percelen 4, 5 en 6 zouden hypothetisch naar de verzoeker gaan. De aanbesteder besloot toch te gunnen op basis van het Valumat-attest. De Raad van State oordeelde dat het criterium twee fundamentele gebreken vertoonde. Eerst: de inschrijver heeft geen enkele invloed op het percentage — het meet enkel zijn capaciteit van 2022, niet wat hij vandaag aanbiedt of belooft. Innovaties, nieuwe technieken, betere afzetkanalen sinds 2022 tellen niet mee. Het 'criterium' is in werkelijkheid een bevriezing van het verleden. Tweede: de berekeningsformule (uitgaande gerecycleerde tonnage / instromende conforme tonnage) negeert begin- en eindvoorraden. Wie aan het einde van het jaar een grote voorraad ontmantelde matrassen op stock heeft staan, ziet die niet terug in zijn percentage; wie ze net heeft afgevoerd, krijgt een hogere score voor exact dezelfde recyclage-inspanning. De Raad concludeerde dat dit criterium onvoldoende representatief is om de economisch meest voordelige offerte te bepalen, en schorste de gunning van alle zes percelen. De verwerende partij voerde nog aan dat de verzoeker te laat klaagde — pas bij de gunning, niet bij de bestekpublicatie — maar de Raad verwees naar zijn eigen rechtspraak (arrest Labonorm) en het arrest eVigilo van het Hof van Justitie: een onwettige bestekbepaling mag ook nog na de gunning worden aangevochten.
Waarom doet dit ertoe?
Gunningscriteria die louter peilen naar wat een onderneming vroeger heeft gepresteerd, zijn een grijze zone tussen selectie en gunning. De selectie kijkt naar geschiktheid — kan deze inschrijver de opdracht aan? De gunning kijkt naar de offerte — wat biedt deze inschrijver vandaag aan? Een Valumat-percentage uit 2022 dat 60 % van de score bepaalt, kantelt de gunning naar een verkapte selectiebeoordeling. Voor aanbesteders is dit een waarschuwing: als je kwalitatieve aspecten wilt meewegen, moet het criterium iets meten waarop de inschrijver in zijn offerte invloed heeft. Voor inschrijvers: als je in een bestek een 'kwaliteitscriterium' ziet dat volledig leunt op historische cijfers van een derde partij, kan dat een grond voor schorsing zijn — ook nog op het moment van de gunning. Het arrest bevestigt bovendien dat berekeningsmethodes die voorraden negeren een 'fictief percentage' opleveren: wie inschrijft op zo'n bestek heeft een argument om de gelijke behandeling aan te vechten.
De les
Als je een kwaliteitscriterium opneemt dat verwijst naar een historische prestatiemeting (recyclagegraad, energiebesparing, opleveringspercentages, ...), check dan twee dingen. Eén: kan de inschrijver in zijn offerte aangeven hoe hij vandaag of morgen presteert, of bevriest het criterium het verleden? Twee: dekt de meetformule echt wat je wilt meten, of laat ze relevante parameters (voorraden, tijdvensters, eenheden) buiten beschouwing? Als beide antwoorden niet helder zijn, schuif het naar de selectiefase of herwerk het bewijsstuk.
Te onthouden
- Een gunningscriterium moet de intrinsieke waarde van de offerte meten, niet enkel de capaciteit van de onderneming
- Historische cijfers van een externe attesteerder negeren ontwikkelingen sinds dien — innovaties, nieuwe technieken, betere afzetkanalen
- Een berekeningsformule die voorraden of andere relevante parameters negeert, kan een 'fictief percentage' opleveren dat de offertes onvergelijkbaar maakt
- Onwettigheden van een bestekbepaling kunnen ook nog na de gunning worden ingeroepen (arrest Labonorm, bevestigd door eVigilo)
- Selectie en gunning hebben een verschillende finaliteit: dezelfde maatstaf hanteren in beide vergt aparte invulling per fase
Waarop letten
- Gunningscriteria die volledig steunen op een attest of certificaat over een afgesloten boekjaar — geen offertegerelateerde input
- Berekeningsformules die parameters weglaten die in de sector courant zijn (voorraden, tijdvensters, conversiefactoren)
- Een aanbesteder die zelf simuleert dat een andere berekeningsmethode het resultaat zou kantelen — dat is een rode vlag voor onbetrouwbaarheid van de gehanteerde methode
- Hetzelfde percentage dat zowel in selectie als in gunning verschijnt: vraag je af of de twee criteria écht een verschillende finaliteit hebben
Stel jezelf de vraag
Bij een gunningscriterium met een gewicht van meer dan 25 %: als de inschrijver geen enkele inspanning kan leveren in zijn offerte om zijn score te verbeteren — omdat alles afhangt van een externe attestering over een afgesloten periode — heb je waarschijnlijk een selectiecriterium verkleed als gunningscriterium. Schorsing-risico hoog.
Gerelateerde arresten
Over deze databank
De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege in België. Bij geschillen over overheidsopdrachten — van de gunning van een contract tot de uitsluiting van een inschrijver — is het de Raad van State die in laatste instantie oordeelt. De arresten in deze databank zijn door TenderWolf samengevat in begrijpelijke taal, met concrete lessen voor inschrijvers en aanbestedende overheden. Bekijk alle arresten →