Toit & Moi vindt 40 minuten per ketelonderhoud onhaalbaar op basis van eigen statistieken en cijfers van andere huisvestingsmaatschappijen — maar legt die nooit aan Jordan voor
De Raad van State schorst bij uiterst dringende noodzakelijkheid de gunning van het onderhoud van individuele verwarmingsketels aan Vaillant Group Belgium, omdat Toit & Moi de prijs van Jordan abnormaal laag verklaarde op grond van ‘statistieken’ uit de lopende opdracht en ‘gegevens’ van andere sociale huisvestingsmaatschappijen, zonder Jordan de kans te geven op die externe informatie te reageren, zoals artikel 36, § 3, van het KB van 18 april 2017 voorschrijft.
Wat gebeurde er?
Op 19 december 2025 besliste de sociale huisvestingsmaatschappij Toit & Moi, actief in de regio Mons, een overheidsopdracht voor diensten in open procedure te plaatsen voor het onderhoud van de verwarming in haar woningen in Mons, Frameries, Colfontaine en Quévy. De opdracht had twee percelen: perceel 1 voor het onderhoud en de herstelling van individuele installaties voor verwarming en sanitair warm water, perceel 2 voor de collectieve installaties. De aankondiging verscheen op 7 januari 2026 in het Bulletin der Aanbestedingen en het Publicatieblad van de EU, met een rechtzetting op 4 februari 2026. Bij de opening op 12 februari 2026 bleken voor perceel 1 twee offertes binnengekomen: van de NV Établissements Jordan en van de NV Vaillant Group Belgium. Het bestek vroeg een forfaitaire prijs voor het volledige onderhoud van een individuele ketel van 15 tot 30 kW, met alle in punt 2.1 van de technische bepalingen beschreven prestaties. Op 18 maart 2026 vroeg Toit & Moi beide inschrijvers om de samenstelling van hun eenheidsprijs voor post 2.1 ‘Onderhoud van individuele ketels’ toe te lichten, en op 14 april 2026 om een verantwoording van die prijs op grond van artikel 36 van het KB van 18 april 2017. Jordan legde uit dat ze rekende met een gemiddelde prestatietijd van veertig minuten per onderhoud. Het verslag van nazicht van 13 mei 2026 vond dat onhaalbaar: ‘statistieken uit de lopende opdracht bij de aanbesteder’ en ‘gegevens meegedeeld door andere huisvestingsmaatschappijen’ zouden aantonen dat een volledig onderhoud minstens 50 tot 60 minuten vergt. Bovendien rekende Jordan in die veertig minuten ook het contact met de huurder, de afhandeling van afwezigheden en het opstellen van het interventierapport en het controleattest; trek je daar redelijkerwijs tien minuten af, dan bleven er volgens het verslag dertig minuten over voor het eigenlijke technische werk. Op 22 mei 2026 verklaarde Toit & Moi de offerte van Jordan onregelmatig wegens een abnormaal lage prijs en gunde ze perceel 1 aan Vaillant Group Belgium. De beslissing werd op 4 juni 2026 meegedeeld; Jordan vorderde op 15 juni 2026 de schorsing bij uiterst dringende noodzakelijkheid. Vaillant Group Belgium kwam tussen en legde een eigen tabel met de stappen van een ketelonderhoud voor, plus gemiddelden van onderhouden tussen mei 2024 en april 2026, om aan te tonen dat veertig minuten niet realistisch is. De Raad merkte op dat noch het middel van Jordan, noch het antwoord van Toit & Moi was samengevat, hoewel het KB van 19 november 2024 dat oplegt. Ten gronde onderzocht de Raad alleen de eerste grief: Toit & Moi had zich gebaseerd op informatie die niet van de inschrijver kwam. Artikel 36, § 3, derde lid, van het KB van 18 april 2017 laat dat toe, maar verplicht de aanbesteder de inschrijver de kans te geven om erop te reageren — volgens het verslag aan de Koning een uitvloeisel van artikel 69.3 van richtlijn 2014/24/EU, dat de rechten van verdediging en de gelijkheid moet waarborgen. Uit het administratief dossier noch uit het verslag van nazicht bleek dat de statistieken en gegevens aan Jordan waren voorgelegd vóór de beslissing over de normaliteit van haar prijs. Het middel was ernstig. Toit & Moi wees geen negatieve gevolgen van een schorsing aan en de Raad zag er zelf geen. De gunningsbeslissing werd geschorst met onmiddellijke tenuitvoerlegging; de offertes, de antwoorden in het prijsonderzoek en de interventierapporten van drie andere huisvestingsmaatschappijen (Habitations Sociales du Roman Païs, Le Logis Dourois en BHP Logement) bleven vertrouwelijk, en de kosten werden aangehouden.
Waarom doet dit ertoe?
Het arrest gaat niet over de vraag of veertig minuten per ketel realistisch is — daarover spreekt de Raad zich niet uit. Het gaat over de manier waarop de aanbesteder tot zijn oordeel komt. Wie in het prijsonderzoek eigen ervaringscijfers of benchmarks van collega-aanbesteders gebruikt om een verantwoording te weerleggen, voert een nieuw element in het debat in. Artikel 36, § 3, van het KB van 18 april 2017 maakt daar een tegensprekelijk moment van: de inschrijver moet die informatie te zien krijgen en erop kunnen antwoorden vóór de beslissing valt. Dat is geen formaliteit. Een inschrijver kan op statistieken precies de vragen stellen die ertoe doen: over welke ketels gaat het, werden reistijden meegeteld, wat telt als ‘volledig onderhoud’? Zonder die kans wordt een offerte geweerd op basis van gegevens die de inschrijver nooit gezien heeft. Het arrest is ook een herinnering dat zelfs een goed onderbouwde redenering — de aanbesteder rekende Jordan haar eigen administratieve tijd voor — de schorsing niet tegenhoudt wanneer de beslissing mede op niet-gedeelde externe gegevens steunt. Voor sociale huisvestingsmaatschappijen, die vaak cijfers uitwisselen, is dat een praktisch aandachtspunt.
De les
Voor aanbesteders: steunt u uw oordeel over een abnormale prijs op informatie die niet van de inschrijver komt — eigen statistieken uit een lopende opdracht, cijfers van andere aanbesteders, marktstudies — leg die dan vóór de beslissing aan de inschrijver voor en geef hem een termijn om te reageren. Leg die stap vast in het dossier. Een tweede verantwoordingsvraag waarin u de benchmark concreet vermeldt, kost weinig en voorkomt een schorsing. Voor inschrijvers: lees het verslag van nazicht zorgvuldig op verwijzingen naar ‘statistieken’, ‘ervaring’ of ‘gegevens van derden’ die u nooit hebt gezien. Dat is een concreet en controleerbaar middel, los van de discussie of uw prijs inhoudelijk houdbaar is. En voor beide partijen in kort geding: vat uw middelen en uw antwoord samen, zoals het KB van 19 november 2024 vereist.
Te onthouden
- De aanbesteder mag bij het onderzoek van een prijs en van de verantwoording rekening houden met informatie die niet van de inschrijver komt (art. 36, § 3, derde lid, KB 18 april 2017).
- Doet hij dat, dan moet hij de inschrijver de kans geven op die informatie te reageren vóór hij over de normaliteit van de prijs beslist; dat volgt uit art. 69.3 van richtlijn 2014/24/EU en waarborgt de rechten van verdediging en de gelijkheid.
- Statistieken uit een lopende opdracht bij de aanbesteder en gegevens van andere aanbesteders zijn zulke externe informatie.
- Blijkt uit het dossier niet dat die informatie aan de inschrijver werd meegedeeld, dan is het middel ernstig — ongeacht of de prijs inhoudelijk abnormaal zou kunnen zijn.
- De Raad maakt geen belangenafweging ten gunste van de aanbesteder als die geen negatieve gevolgen van een schorsing aanwijst.
Waarop letten
- Verwijzingen in het verslag van nazicht naar eigen ervaringscijfers, lopende opdrachten of gegevens van collega-aanbesteders.
- Het spoor in het administratief dossier van een tegensprekelijk moment: werd de externe informatie meegestuurd met een vraag om reactie?
- De precieze afbakening van wat een forfaitaire eenheidsprijs dekt (technisch werk, contact met de huurder, rapportage, attesten) en hoe de prestatietijd is opgebouwd.
- De verplichte samenvatting van middelen en antwoorden in kort geding, die hier zowel bij de verzoeker als bij de verwerende partij ontbrak.
- Vertrouwelijk neergelegde vergelijkingsstukken van derden, die de inschrijver ook in de procedure niet te zien krijgt.
Stel jezelf de vraag
Als aanbesteder: steunt uw oordeel over de normaliteit van een prijs op cijfers die de inschrijver zelf niet heeft aangeleverd? Zo ja: hebt u die cijfers vóór de beslissing aan de inschrijver bezorgd, en kunt u dat met een stuk in het dossier aantonen? Hebt u de inschrijver een redelijke termijn gegeven om op die externe informatie te reageren? Als inschrijver: verwijst het verslag van nazicht naar statistieken, benchmarks of ervaringen van andere aanbesteders die u nooit te zien kreeg? Hebt u in uw prijsverantwoording duidelijk gemaakt welke taken binnen de opgegeven prestatietijd vallen, zodat de aanbesteder uw cijfer niet anders kan lezen dan bedoeld? Bevat uw verzoekschrift of nota van opmerkingen in kort geding de verplichte samenvatting van uw argumenten?
Gerelateerde arresten
Over deze databank
De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege in België. Bij geschillen over overheidsopdrachten — van de gunning van een contract tot de uitsluiting van een inschrijver — is het de Raad van State die in laatste instantie oordeelt. De arresten in deze databank zijn door TenderWolf samengevat in begrijpelijke taal, met concrete lessen voor inschrijvers en aanbestedende overheden. Bekijk alle arresten →