Drie referenties die samen alle vakgebieden dekken: niet voldoende als de selectieleidraad 'zowel … als …' zegt
De Raad van State schorst de selectie van KRAS Architecten omdat de gemeente De Pinte de gevraagde disciplines uit drie verschillende referenties heeft 'opgeteld', terwijl de selectieleidraad uitdrukkelijk vereiste dat elke referentie zelf alle vakgebieden dekte.
Wat gebeurde er?
De gemeente De Pinte schreef in maart 2023 een omvangrijke studieopdracht uit voor een masterplan rond een basisschool, een sportzaal en een jeugdhuis. Vier teams stelden zich kandidaat in deze mededingingsprocedure met onderhandeling. De selectieleidraad eiste, naast een masterplan-referentie, 'twee referentieprojecten van een gelijkwaardig schoolgebouw', met een netto-bouwkost van minstens €2,5 miljoen, en — cruciaal — 'dit zowel voor de vakgebieden architectuur, stabiliteit, technieken, EPB en omgevingsaanleg'. De gemeente trok haar eerste selectiebeslissing van 9 juni 2023 in en schreef op 7 juli 2023 een nieuwe: alleen het team van KRAS Architecten (samen met BRUT, Studie10 en landschapsarchitect Stefaan Thiers) bleef over. Architectuurbureau Dirk Martens en DMVA Architecten — twee andere kandidaten — trokken naar de Raad van State. Wat bleek uit de beoordelingsfiche van KRAS? Voor de gevraagde 'twee' referentieprojecten van een gelijkwaardig schoolgebouw had KRAS er drie aangebracht. De eerste dekte architectuur, stabiliteit, technieken en EPB — maar niet omgevingsaanleg. De tweede dekte alleen architectuur. De derde dekte stabiliteit, technieken en EPB — geen architectuur. De gemeente had in feite de vakgebieden over de drie referenties 'opgeteld' om tot het besluit te komen dat KRAS aan de eis voldeed. Geen enkele van de drie referenties dekte op zichzelf alle gevraagde vakgebieden. Ter terechtzitting verklaarde de gemeente zich te gedragen 'naar de wijsheid van de Raad van State' — ze had geen nota ingediend en geen verweer gevoerd. Staatsraad Bert Thys oordeelt dat het selectiecriterium maar één lezing toelaat: 'zowel … als …' betekent dat elk referentieproject afzonderlijk aan álle vakgebieden moet voldoen. Door referenties op te tellen miskent de gemeente haar eigen selectieregels — een schending van het beginsel patere legem quam ipse fecisti. Een interessante bijkomstigheid: het tweede middel van de verzoekers — namelijk dat hun éigen referentie 'School Balder te Brussel Sint-Gillis' ten onrechte was afgewezen — werd niet ernstig bevonden. Verzoekers hadden in dat schoolgebouw weliswaar de architectuur gedaan, maar stabiliteit, technieken en EPB waren via onderaannemers (UTIL, SB Heedfeld, Studiebureel Greesa) uitgevoerd. Voor de huidige opdracht werken zij echter samen met CBAM engineering — andere onderaannemers. Ze konden zich dus niet beroepen op delen van de referentie die zijzelf niet hadden uitgevoerd, en die nu niet meer in het samenwerkingsverband zitten. De Raad van State beveelt de schorsing van de selectiebeslissing.
Waarom doet dit ertoe?
Twee bruikbare lessen uit één arrest. Eerst voor aanbesteders: de manier waarop u uw selectiecriteria formuleert is bepalend voor wat u later mag aanvaarden. Schrijft u 'zowel … als …' (cumulatief), dan kunt u disciplines uit verschillende referenties niet later 'optellen' — zelfs niet als de optelsom mooi alle vakgebieden dekt. Wilt u dat soort flexibiliteit, schrijf het dan expliciet in uw leidraad ('elk vakgebied moet aan bod komen in minstens één van de referenties' bijvoorbeeld). Tweede les voor inschrijvers: een referentieproject mag u alleen valoriseren voor de delen die uzelf — of een actuele partner in uw huidige samenwerkingsverband — destijds heeft uitgevoerd. Werkte u in het verleden met een onderaannemer die nu niet meer aan boord is, dan zijn diens disciplines niet de uwe. Beide problemen ontstaan vaak laat in de procedure, wanneer correctie niet meer mogelijk is. Wie deze twee redeneerstappen al bij het opstellen van bestek of offerte maakt, vermijdt veel.
De les
Als u een selectieleidraad opstelt en u eist een vast aantal referenties die 'zowel architectuur, stabiliteit, technieken, EPB als omgevingsaanleg' moeten dekken, dan moet elke referentie afzonderlijk aan al die vakgebieden voldoen. U mag niet later in de evaluatie de disciplines van drie verschillende referenties bij elkaar optellen — dat is een schending van uw eigen selectieregels. Wilt u die optellings-logica wel toelaten, formuleer ze dan expliciet vooraf. En als inschrijver: bouw uw referentieportefeuille op rond projecten die u zelf integraal hebt uitgevoerd, of zorg dat de partners die destijds bepaalde disciplines voor hun rekening namen, ook nú nog deel uitmaken van uw samenwerkingsverband.
Te onthouden
- 'Zowel … als …' in een selectieleidraad is cumulatief: elke gevraagde referentie moet afzonderlijk alle vermelde vakgebieden dekken
- Disciplines uit verschillende referenties bij elkaar 'optellen' om aan een selectiecriterium te voldoen, schendt het beginsel patere legem quam ipse fecisti
- Een referentieproject met onderaannemers die u destijds bepaalde disciplines lieten uitvoeren, mag u alleen valoriseren voor die disciplines als die onderaannemers ook in uw huidige samenwerkingsverband zitten
- De aanbestedende overheid mag haar eigen selectieregels niet soepeler toepassen voor één kandidaat dan ze geschreven staan
- Een loutere bewering zonder bewijs (hier: 'het is geweten dat het masterplan door de UGent werd opgemaakt') volstaat niet als ernstig middel
Waarop letten
- Een selectiebeslissing die haastig wordt herzien (intrekking + nieuwe beslissing op korte termijn) — dat is vaak een teken dat de oorspronkelijke evaluatie niet stand hield
- Beoordelingsfiches waarin de aangevinkte vakgebieden over de verschillende referenties verschillen, terwijl de leidraad dezelfde lat legt voor elk
- Een aanbesteder die ter zitting 'zich gedraagt naar de wijsheid van de Raad van State' — dat is doorgaans een zwaktebod
- Inschrijvers die zich beroepen op een referentie waarin cruciale disciplines door derden zijn uitgevoerd, zonder dat die derden in het huidige samenwerkingsverband zitten
Stel jezelf de vraag
Als u als aanbesteder vaststelt dat de enige overgebleven kandidaat alle gevraagde vakgebieden alleen dekt door de disciplines van meerdere referenties op te tellen: kunt u dat nog wettig motiveren onder de bewoordingen van uw selectieleidraad, of schrijft uw leidraad uitdrukkelijk dat elke referentie afzonderlijk aan alle vakgebieden moet voldoen? Twijfelt u, dan is de kans groot dat de Raad van State u terugfluit op grond van patere legem quam ipse fecisti.
Gerelateerde arresten
Over deze databank
De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege in België. Bij geschillen over overheidsopdrachten — van de gunning van een contract tot de uitsluiting van een inschrijver — is het de Raad van State die in laatste instantie oordeelt. De arresten in deze databank zijn door TenderWolf samengevat in begrijpelijke taal, met concrete lessen voor inschrijvers en aanbestedende overheden. Bekijk alle arresten →